**

^n* , £ ■>

>*f

;*i

^ J o/m (cunvfovcts £

Digitized by the Internet Archive

in 2012 with funding from

LYRASIS Members and Sloan Foundation

http://archive.org/details/dispadm05unse

disputation.es AD MORBORUM

HISTORIAM ET CURATIONEM

F A C I E N T E S. Q_VAS COLLEGIT, E D I D I T ET REC E N SV IT

ALBERTUS HALLERUS.

j-{

T 0 M U S Q U I N T	u s.
AD FEBRES,
^PP^- *■ . - .		*>

L A U S A N N Jg%

Sumptibus Marci-Michael. B o us que t & Socior.

M D C C L V I I I,

.<T. ,.j» T ( UF M

4*i£

19226

! LI3RARY

\ found»d 1815

^.-.

>L OF M

EOjg

X«

%

y

«4

■ •

f •, c, , r CV

DISPUTATIONUM

A D

H I S T O R I A M

E T

CURATIONEM MORBORUM

P E R T I N E N T I U M. P A R S jg U A R T A

AD FEBRES.

JBSgSB I . ' SS=S

C L I.

GEORG. ERN. STAHL

D E

TERTIANA FEBRIS

GENIUM UNIVERSUM MANIFESTANTE

R. GOTTFRID. MEYER.

Halse 170«,

Difcut. Mdko~Pra$, Tem, V. A

DE Socrate commemoraut lriflori<e , cvm aliquando quidam , plrilofophiant vefle fqttalida vel metiri , vel mentiri , certe pr<e fe ferre , aggreffus , eo lacero & negle&o habitu Socratem acceffiffet , & quid huic de fe vide- redttr , qxufiviffet , refpondiffe : Aoxe7<; uot %psia.v ty^av t,u<ZTHs kcuvx. Sono quidem ambiguo , /ew/w vero , khivS , circumjiantibtts & facile appa- rente , £«? p/d«/a approbato. Semper in hoc fubje&o eadem luditur fcena. Sicut enim , obfervante dudum Seneca , tam facra res e{\ philofophia , ut fi qnid ei fit fimile , etiam mendacio placeat ; ita nhnio vtdgatius efl , lacinits potius numerofarnm f & vix miferis futurh invicem inue&endarum opinio- mim , multiplicis £j? copiofe fiieuti<t fpeciem , ignorantibm & incautis ojlen- tare , quam fimplicis folida veritatis inconfutikm togam ample&i. At vero , quibus oculns efl limpidus , facile vident , quid centonem & l^drtov interfit } tanto magis aittem inteJligunt , dijferentiam inter jcatvev , ««/ vo^- ^'^° ;/ow injitria allegari & moueri hac poffe , in expcndeuda theoria medica Fe- brium. Cui enim , nifi omnium in medicina ignaro , ignotum effe potefl , quanta , ^ dimidio prope feculo , opinionum , imo fubinde phantafarum , »##/- */V«io £«? varietas , /'// Jlholas medicas inundavevit , quarwn nufquam du<£ , nedtim plttres , fi',nul flare , adeoque certijjhne non plus una illarum , re;vt Wfc PQ///V ; /? ;/Wo m*e*" o/w/w /7/<w una , ^? wo/z /'0//7tf nulla , iWfl /7/. £>/;>« v.ero , c«f» plerique ejufinodi dijjidentittm opinionum fabri , theori<£ fu* qualicunque tandem , praxin etiam fuperfiruere atque aptare gefljant ; falfo mttem funclamento , non pojjit , nifi ruinofa domus fuperfrui ; quid mirttm , ft ab his circiter temporibus qtterela etiam increbttit , de novorum morborum hinc inde vehiti nova apparitione, tanqnam alia Paudor<£ pyxis temerataeffet. Sicut autem non fola veftis & exterum habitm , fed viic , mens & intel- le&us inprimis , philofophum decet , imo facit i ita in Jcientiis etiam , non /Opinionum atque traditionum apparatus , fed verm illaru.m inte/le&us & ttjus aimprimis , do&ttm faciunt , & ftuz artis peritum. Hoc ttt de aliis quibufl- libet fcientiis valet , ita etiam de peculiari illo , quod modo allegavimus , febrium uegotio , nempe Theoria illarum Medica. Nou placet de illis opininio- bus prolixiorem effe , qiu nullam veriflmilitudinem habere videutjtr , ej> cttm circumflantiis ajfettus p-<xcipuis , nedum omnibtts , minime coufpirant. Dicam^ de illa ftnteniia , qu<e a Campanella generaltjfime , ab Helmontio , in Thefi pariter gencralijjhne ; nec aliter d Sydenhamio traUata fett pntitts nttde pro- du&a fuit } hypothefi atttem nulla condigne fuffulta aut explanata : ab Hel- montio etiam aliena explicatione , de excandefcentia , indignatione , imo fu- yore Arch<ei , mcommodijfime depi&a. Hanc cum D. D. Pr<cfis a pluribm retro annis , non fo/um ajferere , fed ita ctio.m expl.rrw.re cordi habtterit , ut ex intimii yerx (ccovomia animalis , Jpecialijj;me vero hitmaux , & vera a-

A 2 W'S

4 S T A H L ;

viujji a&ionum mechanico ■ organicarum , demonjiravsrit , qitod febris , hoh folum a pnjleriori , ab eventn , (non tamen per hrdire&um , & plane per accidens , ) falutariter cedere pojjit , £«? interdum bona fortuna hoc faciat : fed potim a priori , ad talem materiam , tales hnmorum commotiones , qnam maxime utiles , imo aliquando necejfarid ( £=? hoc in aliquibus cafibus abfo- lute ) exijiant ; fibi etiam reliila , & fibi conjiantes , fucceffum fervent , tali materiei exqnifitijfime proportionatum & ficpe etiam , abfolute ita , £=? nou etliter , necejfarium. Secundaritts etiam , ^ interdum etiam nuddi magis con- fequentiA , circumjlantias adfcifcat , primariis mechanica quadam ratione ( in tali machina ) coh&rentes , &c. Hanc maximi momenti veritatem , cum variis fchematibm , repetitis vicibm , propterea maxime in publicum produ- ocerit , ut fub variis prdtfigurandi methodis , quod fub una fimplici omnibus difpalefcere , primo forfan intnitu minm potuijfet , tanta pr&monjirandi va- rietate , melius & copiofius eniteret ,• fa&um hinc apparet , ut hinc inde res ipfa quidem affenfum inveniret } modits autem rei , dedu&io inquam ab ipfo adoruata , quocunque fenfu vocem accipere velis , non agnofceretur. Vla- cuit itaque mihi , utpote hanc etiam ipfim univerfam fententiam pro meo captu fatis certam nonfolum , fed evidentem etiam , habenti , illam iterum , fub exemplo Tertianse Febris, confpiciendam exhibere , & quomodo in hac ctiam febre liquidijfime dilucefcat , ojlendere. Puto vero tanto melim hoc jieri poffe , cum Tertiana verum exquifitum fpecimen fit totim apparatus mo- iunm febrilium , ita , nt illi in hac , etiam in craffum magis fenfum incur- rant. Neque hoc folum , fed etiam , fimplex & legitima tertiana , mate- riam tam manifejlam fere habeat , ut ejm indoles geuuina non folum faciliue agnofci , fed etiam proportio ejus ad fubfequentes motus , tanto promptius comparari , imo demonjlrari valeat. Cum vero luc Theoria , vere Medica fit , nempe qnid Pra&ico iu tali conjiitutione agendum veniat , velut in- tento digito monjlret , £<? revera , juxta ufitatam fchola medics. Phrafin , indicet * tanto dignior fuerit , qua thematis lnauguralis loco ventiletur , ^ff publicum fpecimen tam TbeorU quam praxeos Medkdt rationalis, pr&beat. Produco itaque hoe thema , de tertiana , febris gcnium univerfum ma- nifeftante , folidam demonftrationem. Faxit Deus ter optimm maximus f autor , quin ipje fons veritatis , a quo non eji , quicquid verum non ejl , ut veritatem in hac etiam , certe non contemnenda re , tam re&e affequamur , quam luculenter exequamur , ut quicquid ipfi contrarium ^? invifum , nem- pe non verum ejl , in hac etiam materia difcutiatur , ad fiios proprios funtes retro agatur , ^? a turbando limpido veritatit ne&are , avertatur*

C A P U T

DE TERTIANA FEBRIS. ?

— " ■- - — ■ _! - _ -- -- ,

CAPUT PRIMUM.

Hijloria.

FEhris tertiana Hiftoria nuda & fimplex , fequentibus circumftantiis abfulvitur. Javenis , inprimis cseteroquin fatis fanus atque vegetus , non tamen ?eque ad quaslibet rerum non naturalium varietates , im® notabiles aberrationes frequentiores , afluefactus , cum verno tempore , Aprili menfe , tempejlate varie turbulenta , de anguilla elixa multum & repente ingurgitaflet ; & moxfrigidam, de reliquo vero jam vappidam tenuem cerevifiam fuperbibiflet , corripitur cito naufeabunda quadam fa- tietate. Cum etiam poft prandium in liberiore aere , veftimentis juve- niliter tenuioribus inftructus , corpus frigori exponeret , fentit fubindc horripilatoriam quandam moleftiam , prxcordiorum rigidam gravitatem , naufeofam adverfitatem , & capitis , gravativum inprimis, fimul tamen etiam acutiorem , & vertiginofum dolorem ; cui mox artuttm etiam gra~ vitas, quin univerfi corporis languor , veftigia legunt. Ita fenfim ma- gis magifque pejus habet. Vefperi , non deeft folum appetitm, fed emi- cat fubinde pofitiva potius nattfea , cum continuis tenfionibus in abdo- mine , tanquam gravativis , & interdum volutatione brevi flatulenta. No&em exigit parum quietam , dolente adhuc jugiter, & fimul qua- dantenus Jiupente , capite , & languente admodum corpore. Mane furgenti valde grave eft caput , ftupidum , vertiginofum ; languor corporis mode- ratior , pr&cordiorum etiam tenfio levior. Dscima vero hora appropin- quante , (duabus & media ante meridiem ) increbefcit cito dolor capith acutior , obruitur corpus torpore quodam & gravitate, redit pr&cordio. vum tenfio feu gravitas , & naufeabunda illa adverfitas ,• ita quidem, ut jam orthoftadise quafi t^ederet , & lectum feu grabatum circumfpiceret. Agitatur tamen inquktudine peculiari, ut vix aliquamdiu jacens , iterurn furgat, iterum fedeat , iterum decumbat , cum illa frequenti Germano- rum male habendi expreffione: Es fey ihm fo ubel, qua communiter itl naufeofis & cardialgicis pathematibus indicandig , utuntur. Senfim no- minat etiam Jpajiicam aliquam ftri&uram in brachiis , & cruribus, in dorfo quoque vagam quandam tenfionem , fecundum diaphragmatis am- bitum, verfus prsecordia excurrentem ; quam mox fequitur , non folum in hac regione , & fub hoc velut excurfu , frigidsc cujufdam horripila- tionis fenfus , fed momentaneis fere fucceffibus augefcens , fenfim totum corpus occupat , & prsecipitibus augmentis , cito maximo frigore totum percellit, &. horroribm non faltem contremifcere facit, fed revera vebe- menter concutit. Sub hoc frigore fequentes circumftantix in patiente confpicuae futit. Gracilefcit vuhus , & manuum digiti , & refrigefcunt

A 3 fimul

* S T A H L,

fimul , primo nares & aures & digitorum apices ; in quibus inprimis fe- ie offert unguium talis ab extremitatibus pallor & in radicibus livor , quafi in extremo fiftigio fortiter compreffi effent. Conqueritur patiens de fenfu etiam conjtriclionis atque tenlionis circa hoec Joca j refrigefcunt etiam fub hoc ipfo hae partes primum omnium. Ab his autem ferpic prxcipiti quodam fucceffu , haec contractio, non folum per univerfatn faciem atque manus, fed cito etiam totum penitus ambitum corpori?. Unde non folum frigus scqualiter intenfum , fed oculis etiam confpicuus, exquifitus , imo luridus Ciwe fublividus hinc inde , pallor , totius habi- tus externi corporis veluti repentina quaedjm tabes , aut fane macies , inprimis autem vafirum fanguiferorum , per totam corporis periphe-, riam , veluti repentina difparitio, partium autem mollium reliquarum fpiffa qusedam & fubrigida denfatio. Sub hoc frigore & horridis tremo- moribus corporis , & magna capitis turbulentia ac doloribus , angujlix infignis circa praccordia , increbefcens magis magifque vera natifea, ur- gent. Inde inquietudo anxia, quae tandem in conatus , ultimo etiam erfeclum, vomendi , erumpit. Quamvis quidem prsefente adhuc vice , non ita multum evomat , fed magis incaffum CeCe torqueat patiens : ali- quid tamen muci tenuioris excutitur. Poftquam per tres horse quadran- tes vel circiter , .anxiet.ts haec cum korrido prorfus frigore duravit , re- mittit fenfim utrumque, & in ingencem lajjitudinem mutatur,- cui tamen mox calor corporis , maxime inquietus & ingens , repentinis incrementis augefcens , fuccedit. Acutior fimul fit dolor capitis , & impatientior aeger. Cooritur ychemensT?^, interim licet rubeat intenfe patiens, & habitus corporis prae fanguinis exundantia velut infatus appareat , nullus tamen in tota cute mador , aut fudoris ullum veftigium , comparet. Pathema* ta illa angufta atque anxia , quae per frigoris periodum valde exercue- rant patientem circa prcccordia , & per unam vel amplius horam ipfius etiam ctjius adhuc duraverant , minuuntur fenfim , imo evanefcunt fuc- jcefiive, ita uf quarta poft prinium initium hora , nihil quidem amplius tale fentiatur , interim tamen utique etiam pertinaciter adhuc tenoreru fuum fervet ipfe calor admodum vehemens.

Poftquam tandem hic etiam, per novem circiter horas , aequali ad feru fum pertinacia, duravit , animadvertitur fenfim intepefcere atque minui, adeoque patiens fcnfim tranquiilior atque quietior evadere. lntra horse circiter decurfum pergit ita ienfibiliter hoc caloris decrementum , ut eciam ta&ui nudo jam itCrum pateat, & naturali corporis tepori refpon- jcat. Ubi fimul manu deprehendkur levis in cute mador. Ceffat ita etiam fitis, imo potius quxdam , velut inappetentia potus fuccedit , nihil- «pie de omnibus toleratis incommodis reftare percipitur , pmer folani faiag/atmntftt , velut a labore moleftiore exhaufto. Unde quidem etiam. fomnus , per nodtem ilJam non adeo xque tranquillus atque profundus editj fed non foluni levior folito, & paulo inquirtior , verum etian*

ipfq

DETERTI^NAFEBRIS. 7

jpfo adhuc fequente mane inertiam quandam atque laffitudinem relin- qiiens. Capitt interim , licet leviter veluti nubilum , dolore tamen va- euum eft. Imo reliquum etiam corpus, quin ipfe animus, prxter le- viilimum quoddam faflidium , & vegetse alacritatis exiguam imminutio- riem : Sufficit tamen debitis , & vitalibus ac animalibm , & ipiis volun- tariis civilibus aclionibus. Appetitus etiam licet reliqua recte fana confti- tutione aliquanto languidior , tamen (lc fatis mediocris iterum prsefto eft j & licct ab affumptis etiam mature admodum obfaturetur , quin etiam aliquid gravativi in prxcordm poft fe trahere appareat , nihil tamcn exi- rhium inde refultat ulterioris gravioris moleftix. Abit ita haec dies ad vefperam ufque, ubi appetitm , licet nullus seque pofitivus fentiatur, po- teft tamen etiam fine ulla averfione aliquid edere , nec fere inde pecu- liaris incommodi fenfum incurrit. Ipfa lajjitndo non aeque fenfibiliter au* gefcit , nec ipfa direcla fomnolentia peculiaris fcCe exerit. Dormit hac riocle , (i non plane profunde , tamen melius quam pridie. Expergifcens etiam fequente mane , non habet de quo conqueratur, & fatis bene fibi conftare , nori aliis magis quam fibi ipfi , videtur. Poftquam tamen furrexit , & aliquamdiu obambulavit indutus , aliquid inertise fenfim ite- rum percipit, quafi a prxgreffo htfterno atque pridiano languore adhuo reftitantis , ut nondum exquifite fibi reftitutus videatur , licet mhil xque pofitive male habere appareat. Verfus horam nonam tamen quafi fegnioc evadit , ita ut etiam ad ofcitationem atque pandiculationes propendeat. Ma- gis magifque grave hinc fit caput j & fenfibilius iterum pofitiva emicaC primo faflidiofa , mox etiam languida fatigatio 5 cuput magis magifque fen- iibiliter oneratur , tandem turbatur levi veluti vertigine. Incipit hinc Jterum naufiabunda prsecordiorum , & fenfim magis gravativa atque ten- iiva inquietudo ; fuccedit ocyus ineurfatio illa horriditla, qusc mox mox- que augefcens , ad frigus per totum corpus , & horridas tandem con- cufiiones tremulas, iterum procedit. Simul exfurgit iterum ingens illa pritcordiorum naufeofa & anxia perturbatio, adeo ut patiens iterum pefli-» me habere videatur, omnibus prsecipue illis oculo confpicuis circumftan- tiis , palloris , extabidae maciei , oculorum orbitse veluti concava atque Turidit , venarum univerfaium velut difparitionis &c. fimul & femel ite- rum elucefcentibus. Naufea vomibunda fenfim , mox iterum ad conatus , imo extorfiones a&uales , mucidx, tandem etiam bile offufa coloratas fa* burrse progreditur. Abhinc reliqua paria , ut in paroxyfmo nudius ter- tius tolerato , Jhcceffione , duratione , tandem etiam exitu ; nifi quod hic ihfultus una forte hora maturius , mitefcerc appareat. Paria hac etiam riocte ; fimilia fubfequente die , uti nuper. Alterna iterum die , paria cmnia uti tertia hac & prinia. Evomit tamen hoc tertio paroxyfmo pa- tiens notabiliter plus varise faburrx olidx , & confiftentia etiam turbid&s quamvis hoc ipfo mane nonnihil jufeuli afTumferit. Mfm etiam neque $n univeifum ejufdem uti nuper impetus , exquifite efTe obfervatur, nec

ejufdem

| S f A H L,

ejnfdem durationis } fed poft fextam horam a fui initio , jam iterum h<£ tabiliter mitefcere. Super omnia vero emicat , hoc tempore decrementi , non folum manifeftior, fed omnino largior ftidor ; quem velut in mo- menta fenfibilior fublevatio excipit , adeo , ut patiens hac vefpera , poft finitum totum paroxyfmum , ad fenfum tranquillior , imo vegetior , ob- fervetur. Nofte hac etiam quietius dormiat ; fubfequente die , non fo- lum vegetior corpore , fed animo etiam alacrior exiftat , appetitum ad prandium fenfibiliorem adferat, & plus etiam quam haclenus alfumen- do, non ita cito oblaturetur : poft prandium etiam parem uti nuper , intermediis illis diebus , prxcordiorum gravitatem aut qualemcunque ten- fionem vix percipiat. Interim revertitur proximo die , qui a primo in- fultu eft feptimus hora confueta, idem uti haclenus paroxyfmus frigoris , horroris , & reliquorum fymptomatum , undique tamen ad fenfum ienio- rum; nec etiam naufea aeque fenfibilis , nedum vomitus , amplius fentiun- tur j angujiia , etiam ipfa, vix fenfibilis adeft , anxietas vix ulla memo- randa. Mfim , quamlibet fenfibilis, h.iclenus tamen folito , minime com- parandus i fitis proinde etiam moderatior; duratio vero univerfa , qua- tuor horas non excedens , quibus elapfis mox intepefcens , fudorem arfert largum , fimul tamen placidum & ttqualem , cum quo tcjins velut in mo- menta detepefcens , patientem cito fublevat, ut i • le hac ipfa etiam adhuc vefpera , tranquillior , tanto quietiorem inde noctem abfolvat i fequente mane, longe vegetior & alacrior furgens , majore euphoria hunc etiam diem exigat, appetitum acque , atque tokrantiam ciborum , propemodum fine querela recuperaverit , & vix de levi aliqua lallitudine prseter foli- tum promtiore , quod conqueratur adhuo hnbear. His quidem ita fe ha- bentibus , cum juveniliter fibi indulgeat , affatim , & quicquid fere oc- currit , edat, in publicum etiam magis mag*fque toto die indifferentet prodiens , aurse liberse Ce^c mancipet , inprimis hac tempeftate , turbu- lentse, frigido-humidac horridae, incurrit iterum fequente die, hora ha- ctenus confueta , paroxyfmi infultum tam frigore quam tsfiu fatis incle- mentem , brevem tamen , & vix quinque horarum fpatium excedentera, Sub quarum finem , cum fatis prompte detepefcat a.ftus , eo fecurior & morae impatientior seger e lecto furgit , naque fudori fponte emicanti va- care cordi hab^t. Unde paulo diutius in vefperam illarn languidior , no- &em tamen fatis quietam experitur, diem etiam fubfequentem vduti il- libatse fanitatis compos , abfolviti imo appetitu pneter morem , & pro- pemodum prseter modum , auctiorem , experitur. Nmilo fecius proximo rurfus die , hora confueta recrudefcit iterum paroxyfmus , proxime prsece- dentem per omnia , inprimis brevitate durationis , aequans. Continuat hacc fcena diutius , ad complures fuccedentes paroxyfmos. Interim pa- tiens, tum intermediis diebus, tum ipfis , qui paroxyfmum afferunt, tam ante , quam aliquando pofi paroxyfmum , fatis fanus & fibi conftans vi- fitur, intermedik inprimis diebus, nullum alterum non penitus illibara

valetu-

DE TERTIANA FEBRIS. 9

valetudinis fignum pr?e fe ferens , quam exlguam colorh labem , pallore leviter veluti flavefcente, quamvis non admodum memorabili , confpi- cuam : & qualemcunque ad labores quoslibet promptiorem fatigationcm.

C A P U T II.

Hrlijloria variatienum quarundam circa hanc febrem familiariter

evenientium.

NOn fine caufa in Hiftoria noftra allegavimus febrem hanc in juve- ne mafcido corientem 5 quandoquidem familiarius virilem fexum oc- cupat , qunm fmnininum. Non , quod fccminis plane non , autrarifiimis exemplis , eveniat > fed quod rarius utique aliquanto , neque tam prom- pte etiam , uti viris , inprimis jnvenibtis.

Porro tempm anni data prorfus opera indicavimus, vernum. Non , quod tertiana abfolute huic tempori velut alligata fit , nec alio quocim- que oriri poflit: fed quod revera hoc ipfo tempore familiarius , imo etiam promptiufa contingat.

Occafionem etiam ejus ab intemperantiore efu anguilU, memoravimus. Quoniam iertiana , & hujufmodi errores in efculentis , magis immedia- te , frequentibus admodum exemplis , excipere folet & infequi , & alias etiam huic inprimis anni tempori , ex eo maxime fundamento , magis imminere apparet , quoniam per hyemem , in corporibus minus folerter a frigoris injuriis munitis, tum in univerfis humoribus , tum feorfim in primu viis , ex digeftione per eafdem caufas non fatis vegete proce- dente & abfoluta ., faburra ejufmodi mucofa reftitare poflit , quae tan- dem huic commotioni febrili occafionem praebere valeat.

Neque vero ab Hiftorise filo alienum eft , quod notavimus , non fla- iim poji hunc errorem in diseta commilTum , fed altero demum die , ter- tianam hanc obtigilTe ; quandoquidem non hoc folum familiariftimum eft , fed admodum frequenter , etiam tertio demum die , non raro etiam plufculis jam elapfis diebus , & propemodum nova concurrente occa- iionali caufa , febris hsec prsegreflis ejufmodi caufis fuccedit.

Sicut autem etiam illud annotavimus quod haec intemperantia Disete- tica , mox aliqua alia fenfibilia incommoda , circa ventricuhtm , & appe- iitum , poft fe traxerit ; ita communiflime certe , quando etiam tertiawx febris , diu poft hujufmodi dketse errores cooritur , iutermedio tameri tempore fatis fenfibiliter fefe exerunt talia , circa appetitum atque primas vias fymptomata , quse teftatum facere poflint, quod hx partes & aclio- ms , ab aliqua reali moleftia obfideantur , cui deinde tertianam febrim fupervenire , longe manifeftius atque verifimilius fit, quam aliunde, &

Dif$ut.Medko-Fra3. Tom. V. 3 ^qualibet

io S T A H L ,

qualibet altera five caufa five oecafione, aut plane per fe coortam , cuni iitis rebus nihil peculiaris aut directi nexus habere.

Notari autem debet illa , huic febri legitimtx. , non magis famiiiaris , quam potiu3 certa atque folennis circumftantia , quod totius fcenx , par&- xyfniorum , inquanr, fuorum , peculariter ftatum fervare foleat tetnpus incipiendiy horas ante -meridianas. Nec illud quidem promifcue , fed pe- cuHariter a terhpore vulgo oonfueto jentaculi , ad tempus prandii. Adeo, ut fimplex legitima tertiana , vix unquam aliud tempus fubeat , imo ve- ro , qux aliud tempus occupare fentitur , primis prxfertim fuis invafio- nibus , vel eo ipfo juftam fufpiciouem faciac , indolis minus fimplicis at- que fincerae. Quo magis etiam fub ipfis fuis progrejjibus , hoc invadendi feu paroxyzandi tempus ftatum variat , eo juftiorem fufpicionem facit , ahenx complkationis , & minus ingenuae indolis atque fimplicitatis.

Porro , prima llla perceptio tenfionum feniibilium circa artus , adeo fo- lennis eft jnter prima plerarumque febrium , inprimis autem tertian* , prxludia , ut alibi quidem mitius , fed & eo ipfo veluti generalius , artus pererret , imo totum corpus externum , ( unde non folum ad ofcitandum, fed inprimis ad pandiculationes feruntur xgri,) alibi vero manifcfto vul- garis appellationis fpafmo , in cruribus furas , in brachiis cubitos & cir- pum manus , ftringat. Sicut in acutis , tanto magis aute^ malignis , ante crmnia exanthematicis febribus , fin minus reliquos artus xque fenfibiliter , dorfum tamen peculiariter , corripit.

Enim vero in tertiana febre etiam familiaris eft , in dorfo tenfionis cu- jufdam fenfus , fed & paulo obfcurior, & brevibus magis micationibus , quam univerfali quadam & magis pertinaci contentione.

Obtingit prxterea vix alio , quam proxime impendentis paroxyfmi tenir pore , ubi vagis quibufdam , & fecundum limbos uiaphragmatis antrorfum ad prxcordia excurrentibus , tremulis veluti vibrationibus , jamjam in- gruenti frigori prxiudit.

Imo vero fenfationis hujus fpafticx , univerium habitum corporis xqua- liter fenfim comprehendentis , prirnum etiam fignum eft paroxyfmo fimi- liter mox prxludens illa comprejjio totius peripherix corporis , qux pa- tienti fpeciem conciliat , ut vulgo tanquam in genere interpretantur , a> gram, quam Germani noftri appellant , Er fehe ubel av.s , krdncklich, ver- fallen > ei fey ihm gevriji nicht yvohl , man fehe es ihm tvohl an &c% Cujuc totius rei cardo in eo vertitur , quod patiens contrattam quandam faciei veluti denfitatem , adeoque repcntinx yeluti macei five contabefcentia fpe- ciem , intucntibus orTerat.

Augefcit autem hxc eo magis magifque, quanto jam evidentiov fcfe cxc- rit frigoris fenfus. Ubi non folum tacita talis corporis compreifio , fummx tnaciei ; five tabis fimilitudinem exhibens , confpickur, fed omnino zdfuc- enjfationes ufque tremulas augefcit , imo palpitationes potius membrotuur. , ^uam fimplicem tremorcm , iormut.

DE TERTIANA FEBRIS. n

frigus autem ipfum , & inprimis horrida ejus , primo corpus veluti perreptans, mox etiam violentius concutiens , incurfatio , quando pautp circumfpecTius advertitur animus, pariter initia fua cicca illam partem dovji-, qua proceifus diaphragmatU , & fimul proxime fub illis intefini duodeni ex- tenuatio in jejunum , prxfto funt.

Sicut aurem nemo quifqi>am tertiana febre correptorum , a prxcordio- Yum aiTguftiis , imo anxietatibm qualibufcunque, immunis vivit , & ad minimum , innominatum illud de reliquo , male habere circa pr<scordia vulgo memoratum , experitur •, ita plerifque , imo vero , fmpliciter tsz, exquifite tertiariariis cmnibus , perpetua elt (tomachalis hujus fou prxcor- dialis perturbationis fpscialiifime naufeabunda conditio , ut vu'go dicant ; JEs fey thuen fo jehr iibel , als tvanu fie fich ubergebeufolten , rverdeu fch teohl ubergeben rnujSeyi : wauu jie jich nur ubergeben konten &c.

Quo magis legitima elt tertiana , eo certius ad ipfum etiam effccTum pervenic vomitus. Dnferentia tamen illa intercedit , quod , apud alios quidem conatus vomendi fatis fortes obtingant; fed fine confidcratu di?na txcretione , inprimis alterius materix quam nudi forte muci. Apud alios autem cjicirur copia teuacis mucofx , vel fimul etiam varie difcoloru mate- rix , aifumtorum maie digeftorum reliquiis interfperfis ; interdum etiam biliofa faburra , jam concmrente , jam fuccedente : aliquando etiam ipli adhuc protfus indigefti cibi &c.

„ Ita v. g. fsmina fororis fuse domum , ipfa hora prandii prxteritura , „ ad illam divertit , & in culina cibum menfse inferendum expromentem .,, ofFrndens , brafTicam crifpam ibi confpicit , de qua bonam portionem , ,, ita feftinanter, ut in tranfitu , devorat , & inde domum iterum pro- ,, perat. Non mirum videbatur , quod de fuo domi parato prandio ni- „ hil amplius appeteret ; fed non folum nihil appet^bat , verum naufeabac ,, etiam. Cumque cerevifiam fuperbibiifet , grave veluti pondus in ven- „ triculo inde fentiebat. Continuabat , imo augefcebat inappetentia , non ,, tam fimplex , quam naufeabunda , illo & iequsnte die, neque minus ,, illa ventriculi gravitas , qbiin varius omnino obfuri doloris fenfus. Ter- ,, t:o die corripitur febre , qux polthac etiam tertianario typo revertens , ,, tertio demum poft paroxyfmo , vomitum inducit vehementiorem , quo ,, ipfam itlam , quamnuper, ante feptem inquam dies atTumferat , imo j, ita ut afTumferat , nihil alteratam , brallicam , magna copia (nempe ,, veriflmiliter etiam quantum ipfius affumferat adhuc totum ) ejiciebat : ,, & ita quidem prxfentifTime ad fe rediens , poft proximum paroxyfmum ,, quam leniflimum , a febre deinde immunis evadehat. Ita nota etianv ,, e(Te poteft , notabilis certe illa apud Kerckringium in fpicilegio , hiftoria ,, juvenis rufticani , qui cum tertiana fcbre per muhas feptimanas confll- 5, datus , tandem per alvum dejectis acinis aliquot feu baccis uvarum , ad- ,j hus integ;is & nihil alteratis , quos ante invafionem febris , cum pluribus

B S, ,-, fed

12 S T A H L ,"

„ fe u melhis commafticatis ingurgitaverat , a febre facile deinceps & cito „ liberatus eft.

Non placet hiftorias hujus generis , quse magno numero paflim , tam in fcriptis medicis , quam quotidiana praxi occurrunt , hic in fcenam pro- ducere. Illud autem ad complendam harum rerum hiftoriam adjicere con- venit , quod, quicunque ita , inprimis mature , & arfatim evomunt , prom- tius etiam , & mxxime fecurius , ad priftinam atque fotidam fanitatem re- vertantur. Ex adverfo vero qui non excernunt , nonnifi perita prorfus arte, fine hac vero nequaquam tempejtive, fed tarde prorfus atque languide , fa- nitatem fuam recuperent.

Quid, quod frequentiflima occurrant exempla , ubi poft hujufmodi diae- teticos craifiores errores , peflime habentes, agri , vero paroxyfmo febrili corripiuntur ; fed etiam largiter & quafi funditut , Jlatim evomunt , & eo ipfo ftatim illa una fimplici evacuatione defundti, nullam ulteriorem febrim cxperiuntur.

lllud autem apprime notandum eft , quod non tam fola per vomi- tum evacuatio , quam etiam per alvi fluxum , tertiana febre correptis eve- nire foleat.

Et quidem , quod apprime notandum , utrumlibet fub paroxyfmo , non seque alias aut quolibet die indiiferenter.

Porro, alvi fluxus^in tertianis eveniunt non tam promifcue , quibusli- bet fubjectis , fed fpecialiter , vel ( i ) atate prove&oribus vel ( 2 ) quibus ante formalem febris exortum , valde diu jam adhscfit coacervatio faburrse talis in primis viis mucefcentis , & per longius tempus veluti/e- micocla; (4) vel fub etiam reliqua febre, deficiente debito vegetiore ex- cretionis genere per ipfom moram ita ex parte veluti concoqui contingit. (4) vel denique qui alias etiam magis peculiariter ad fpontaneas diarrhxas affueti funt.

Qjiamvis enim illis , qui vel ad fpontaneas diarrhceas , vel ad promptos vomitrn aifueti funt , in univerfum minus facile ad febres tcrtianas ufque durent occafiones depravatoc concoctiotiis , fed communius prrefentiore repentino impetu five vomitus five diarrhiea , citra laboriofas illas tenta- tiones , abfolvantur ; fit tamen non ita raro etiam in ejufmodi difpofitio- nibus colleBio , tandem ad febrem hujufmodi exiens, inprimis , quando vel ( 1 ) leniter atque fenjim fa&a eft materiae collectio ; vel ( 2 ) non raa- gis fimul & femel , quam etiam cito nimium lentefcentis , & nudo mo- tui fimplici , fine aliquo apparatu^ns/wnr/or/o inidoneae vel (3) pnsxeflic infignis aliqua virium defatigatio ; vel denique (4) toni ventriculi feorfim peculiaris velut enervatio -, imo ( f ) inter monftra empiriarum moderna- rum , molieitti etiam & falubriter naufcanti ventriculo , alibi adjlringentiot , alibi opiata , pnepoftere objecla.

Eft autem horum generum proventus febris terrianse fucceflivus atque kncior , inprimis familitfris fummo vere , quando a refrigeracione hyberna

DE TERTIANA FEBRIS, 13

incautius admifla , adeoque ipfam primam co&ionem non magis , quam diftributionem & evacuationes turbante , fenfim collecta faburra , cooriente tandem fortiore aliquo fimultaneo ftimulo , ad ejufmodi molimina febrtia impellit.

Utraeque verum hujufmodi , tam per vomitum , quam per alvum , ex- cretiones , incidunt communiter in tempus paroxyfmi frigoris ; & familia- riffime quidem jam fenefcentis, & mox in seftum tranftturi. Inprimis quan- do reliqua patientis continentia ita confpirat, ut neque fpontanea je&iga- tione nimia , neque imaginaria etiam au&iore naufea , frequentiores conatus vomendi irritet,

Interim , quod etiam jam indigitatum eft , plurimum intereft , inter nudas harum excretionum commotiones atque conatus vacuos > & a&uales fufficjentes evamationes in erfe&um deductas.

Verfatur autem diiferentiae nervus in eo , quod commotiones nudze , toti febri nihil detrahant , imo laboriofiorem potius illam , quin pertinaciorem efficiant, & omnibus modis non folum nullum commodum fed verum po- tius damnum inferanr,

Qando paroxyfm us frigorii plane nullas excretiones , aut earum eviden- tiora molimina fecum fert , tunc fubeft fere una aut plures fequentium circumftantiarum , ( 1 ) patiens obfervabitur temperamenti atque indolis magis fegnis & languida , aut ( 2 ) etiam alioquJA ad hujufmodi excre;- tiones , inprimis vomitum , non affuetus ; aut ( 3 ) morbus certius trahe- tur in longum , (nili videlicet arte debita fublevetur) aut (4) febris manifefto laboriofior , paroxyfmus vehementior , longior , & a fimplici le- gitimo typo alienior erit i anxietatibus etiam , tam prarcordiorum , quam ipfius mentis importunior , imo ad quaslibet anomalitis magis promptus , imo praeceps»

Qiiando vero etiam perverfa medicatio concurrit a lenta febres ( imo aliquando acutts, ) tabida & helikt , in humidioribus hydropes , in pro- eindu. _^

Remittenti frigori non ftatim & immediate aeftus fuccedit , fed Imguor folum quidam , cum molefto veluti contttfionii fenfu , per totum corpus , inprimis autem artus. Unde germanis noftris folennis eft expreilio : Esfey ilmen , als tvanu alles an ihnen zerfchlagen wiire.

Quamvis quidem illi, quibus naufea diutius durat , hoc incommodum minus exquifite fentiant , propter reliquam internam , ab illa adhuc naufea, pcrturbationcm , & aliqualem anxietatem»

lllud autem oblivifci minime convenit , quod horror vehementius & importunius contremifcens , familiarior fit vomendi conatui , aut ad mini- mum materia huic debita magis aiTe&is , fimul etiam rigor fpafticus per- tinacior : illis autem , quibus rnag>s ad alvi fluxttm tendif excernendi co- natus , rigor major , horror minor. Utrifque frigtts intenfum ; voniibnndis totmen vagum , & veluti levibus phlogofibus emicantibus interpolatum , in-

B 3 P«-

14 S T A H L ,

primis fub anxletate conatauvt vomitoriorum : conftantius autem & sdqua* lius frigus kutco inclinamibus.

Parvum & breve frigus , fine ullis , aut certe infignibus excretoriis com* motionibus , illegitimum , & acuto typo, ad minimum compofico, pro- pinquum indicat raorbum : fi nempe vehementiorem , repentinum inprimis, & iongwn (quamvis ruec iere nunquam fibi invicem deiint ) ajium poft ie trahat.

Brevk enim & levis seftus , cum parvo & brevijpmo frigore prxgref- fo , vix unquam evenit , nifi Jenefcente jam , & legitima quidem , ter* tiana.

Totus paroxyfmus tertianae legitimoe ,• vix infra fex ad minimum , fa- miliarius oclo , huras durat : vehemeutior vulgo duodecim horis circumfcri- bitur. Qui has exeedit , pro notho feu anomalo habetur.

Frigns rarius ultra , ncque tamen multum citra , hora fpatium , durnt,- Relquum tempus , poft parvam ijlam inrcrcedentem moruiam medii ha- bitus , ajivs occupat. Lt hic quidem fere aiquaiiter fervidus , per di- clum illud plurimum horaium ipadum, Quo pneterlapfo , intepefcit fen- fibiliter.

Sub dflu hoc valde confpicux funt fequeittes circumftanti?e. An:e om- nia evanefcit afpeclus ille patientis fub frigore maciiev.tm , fimulque palior^ arque vaforum delitelcentia , imo redit patiens , non folum ad reliquuin turgiduium faciei , &^iniverfi corporis aeque ac vaforiun fanguiferorum ,- habitum ; fed in;;rebefcen;c pededentim seftu , etiam prteter folitum turgtt habitus corporis , inprimis facies , quse etiam ita communiter rubct , uii ab igneo calore exterius diutius illam feriente , fieri folet.

Quo minm hoc t»t , ut , inquam , prseter folitum , in ftatu cujusli- bet patientis vegeto concalefadi , modum , coior & turgiditas faciei # fub febris notabili ajht , nihil augefcat , eo pejus habet patiens , & paroxyfmi , imo iebris ipfius , indoles alienior eft , & merito fuf- peclior.

Doior capitis , Jitis, inqnietudo , tum anxia circa pwccordia , tum irn^ patiens per anibitum corporis , & inprimis artus , concurrunt : unde patientes tales , tum j:oto corpore , tum inprimis artubus , non diii eundem fitum fervare volunt ,• quandoquidem inde gravativum quod- dam fatigationis genus ( antiqui ojleocopon vocant ) fentientes , motu membri ad alium pofitum , iftius veluti relaxationem tantifper perci- piunt.

Manet in ejufmodi ftatu patiens per plures horas ; ajiti inquam in- tenfo & inquieto peffime arTectus , capite valde dolens , fiti vehemente aiferflus. Interim quantufcunque fit ajim , Jiccus eft corporis ambitus , nec uilum Judoris vcftigium. Adeo etiam , ut ne quidem medicavtentis fudori- feris , neque regimiue ad fudandum difpofito , ullus mador eliciatur : fed

potius

DE TERTUNA FEBRIS. r^

potius nihil nJfi anxietates . mentis perturbationes, doloris capitis incremcn- ta, <efim intolerabilis exceffus , inquietudo & impatientia enormis , prsefen- tiifime inde pullulent.

Quando vero hsec incommoda jam per multa horas , fex , 0S0 , de- cem , ita propemodum aquali tenore durarunt , fit patiens fenfim man- fuetior atque tranqnillior , & remittit de querelis fuis , tam <sfim , ce~ pkalalgU , quam fitis imo univerfarum prsegrellarum moleftiarum. Imo fic ita magis magifque tranquillior , & calor etiam , ad ta&um mte- pefcit.

(Metiuntur vulgo paroxyfmum tertianarium , ad fummum dnodecim horis , harum periodum G diutius tranfcendat , pr&Jpuria habent y id eft, vero praclico fenfu , compofita , ?d continuum genium accedente. Il!ud etiam certum eft , quod tamdiu perdurantes paroxyfmi , vehemente <x/hi & pauco inprimis/r/^ori? , confpicui , febrem denotent ad acutam continuam jndolem proclivem : )

Interim maxime digna notatu eft hccc circumftantia , quod ii patientes tertianarii , qui plethora notabili affecli funt , & impetwn majorem , & du- vationem longiorem afius , omni modo experiantur. Dolores etiam , fkper- turbationes , capitis , majores certius incurrant.

Neque hoc folum , fed etiam angufiias pr&cordiorum exquifitiores , in- guietudinem majorem , imo ipforum excemendi conatuum tergiverfantem veluti inertiam , & ipfarum excretionwn difficiliores exitm.

Imo vero , qwo major adeft fanguinis abundantia, eo magis propendet veluti talis febris , ad acutos , infiammatorios , continuos , heciicos typos ; quos fepe malum patientis regimen, aft fsepius hodie imperita empiria , te- mere introducunt.

Sub hac demum fymptomatum reliquorum , inprimis autem afius remif- fione maxime fenfibili , emergit fudor fpontanem , fi patiens per initia pa- roxyfmi per vomitum aut alvum exoneratus fit , fub seftu ethm fitim , mo- .defta tamen bibendi licentia , reftinxerint , & hoc ipfo maxime tempore seftus depafcentis , Iquietiorem {bfe gerat.

Sin minus primo ftatim paroxyfmorum prsegrefTa, afiu etiam fervidiore, Scpotu prseter modum paulo alfumto , fequi tamen folet fequentibus pa- roxyfmis :

Quanto tardius , eo moleftiores fuut ipfi paroxyfmi , omnibus confue- tis fymptomatibus , duratione , imo etiam diuturo, & modo non conftan- te j languore poft paroxyfmos ; quin intermediis etiam diebus.

Ex adverfo , quo magis fudores hi , prompte , & fponte , fucce- dunt , eo breviores , & in univerfum fere mitiores fiunt paroxyfmi fubfequentes , & fuccedit , mox ipfi paroxyfmo finito , tanto magis autem fequente die , prsefentior , & onmi modo manifeftior , ettphoria.

Interi.m. immodeftior concitatio fudorum , nihilominus incommoda af-

fert.

j6 s t a h l ,

fert. Quartdo in ipfo ajltt paroxymi , intempeftive atque praepoftere tern tata , effectum fortitur ,- rton folum nihil fublevat patientem , fed fenfibi- liffime debilitat', obnoxium etiam reddit , quafi perpetuis fubationibus , quae tabidam etiam maciem , & fummum virium defe&um introducunt , fimpli- cem tertianam iri compofitam < lentam , imo , fi modicus error circa cohibi~ tionem fudoris , tandeni iieceflariam vifam, committatur , ( neque per im- peritam empiriam corticis Jefuitici temere fuppreflani ipfam febrem ,- ) in ht-> clicam transformant

Quando hi fudores , etiafri cum debita moderatione , & nihil concli > ferius demum paroxyfmis fuccedunt , nulla evacuatione primaruni viarum potitis, tunc ajluum quidem impetum per fcquentes paroxyfmos mitigantj nihil autem impediunt * quo minus paroxyfmi revertantur $ & asquali com- muniter duratione jugiter continuent.

Quando vero etiam txcretiones fupra diclae commode obtigerunt ; fti- dores autem hi fub finem paroxyfmi , a patientibus negliguntur , refrige- rando ,- aut prorfus e lectis fimul fufgendo : trahiint poft fe certioreni futuri paroxyfmi non folum reditum ; fed etiam tsjlus & impetum & du- tationem. Imo, fi aliquot deiriceps paroxymis , pariter negleetim habitis deficiat fudor , trahitur tanto facilius tota febris iti longum , & tandem velut in habitum. h\ plethorkis etiam , noii deeft periculum fuccedentis tandem lent& * imo per peflimam empiriam temere cohibitis hujufmodi fe- bribus , hetlicA j ficuti etiam in tali conftitutione , vehementiore inprimis atque longo aeftu , nimis intempeftive > mox tcrtio quarto paroxyfmo fup- primentia talia opponantur , obtingit fatis familiariter periculum acuti typi> irao injlammationis internae.

Quando etiam reliqua quiderri febris , lieet iardius & phiribus demum paroxyfmis, tandem fatifcit $ fudores autem ita temere fupprejji fuerunt, cveniunt pofthac familiariter , & Pracipites & copiofi fpontanei fudores ; communius quidem faltim fttb fomno ; fsepe tamen etiam per totas dies , aut ad minimum quoties aliquid vel edit patiens , vel bibit , ante omnia tamen quoties calidum quidquam aflumit; Fatigant communiter hsec fu* dorum incommoda , ipfos facientes enOrmiter , imo exhauriunt viribut. Et ficuti illi qui diu nocluque jugiter patientes obfident ■■> ordinarie cunl lenta adhuc febricula connexi funt : ita Ci illis etiarri taridem fubvenire neceflariurri videatur , & hoc immodeftius per adflrhigentia , aut pro- tritum iliud jam in ipfis triviis artificium ( artis vitium ) corticis Jefni- tici, perpetretur , prompte fubeunt lent<e febres , hetlica , phthifes , hy* dropes.

Febris tertiana quarri maxime legitime fuccecJeris , non eft afFectus prof* fus evanidus ; fed durat fere per aliquoi paroxyfmos , inprimis nulla ftricte" dicta arte adjuta , fed tbta fibi relitla , recte tamen obfervata & admini» ftrata ejus indole , ubi raro ante quartum , frequentius tamen ante feftu mum paroxyfmum , in folidum cefTat,

Tn

D E T E R T I A N A FEBRIS. 17

In noftris autem climatibus , minime obfervatur ulla vel arTe&atio fep- iim& periodi : velfeptimi paroxyfmi feorfim , fpecialior efficacia, ad univer- fum affeclum quafi critice terminandum.

Imo , ficuti feptimm paroxyfmus etiam in tempm criticum non incidit , fed in decimum tertium diem j ita fi quod jus criticum affectare poffcc pa- roxyfmus , quaftm potius hoc alTequi deberet , utpote non folum in dierii feptimum , fed horns etiam critidu , expeclandus : revera tamen nihil horum , etiam curiofa obfervatione , prsecipue coujianter , deprehendere licet.

Illud potius confirmat experientia , quod quaKtercunque tandem defi- rientes fcbres hujtifmodi , inprimis autem languidius , aut contra pr^uia- ture, (illud fponte , hoc arte) emanere apparentes , communiter adhuc aliquot fuccedentibus alternis diebus , aliquas paroxyfmi , quanturrcun- que etiam leves , notas adhuc exhibeant : languorem , aut ad minimum inertiam aliquam , fegnitiem , fajiidiwn qualecunque, capitis gravitatem , fomuolentiam , appetitwu minus vegetum , aut ad minimum non indiffe- rentem fed malacia quadam eclecticum : ftepe etiam , accuratiore obferva- tione, fentiuntur , apex uaft , infim^e auriadd. , extremi digiti , leviter iis horis frigefcere. Ita cuidam Parocho , uno & altero paroxyfmi fym- bolico die, digitm folum auricularis in utraque ynauu fenfibiliter refrixit.

Illud infuper quam maxime notatu dignum eft , quod febris tertiana fiunquam meliore fide ceiiet , & finceram fanitatem poft fe trahat , quanl tibi fenfm ' decfefcente paroxyfmorum & impetu & duratione, ita gradibus ve-= luti quibufdam atque paffibus peculiaribus , decedit.

In vulgos ufqi.e notum eft , quod febres tertianse retle fuccedentes af- que decedentes ,- fanitatem non fol-um integram , fed velut ad fenfum fir- miorerti , alacriorem atque robuftiorem , poft fe trahat Unde plebs : Manrt ■werde uach dem kalten recht gefuud.

Ssepenumero vero exerit fefe quaft peculiariter ,- appetitm infigne incre- mentum. Neque hoc folum , fed etiam corporis reliqui veluti vifibilis eve* xia & augmentum.

Sicut etiam illa ipfi adeo plebi fatis nota eft febris tertianae legitimse iri- nocentia , ut hac ipfa neminem mori , pro certo habeant ; imo etiam Vel fine medicamentorum concurfu fubinde fuperari , equidem etiam exem- plis , fed propemodum magis traditio ne quadam , pro comperto ha» beant.

Haec quidem hactenus , de tertiana fmplici atque iegitima onlnino vat- lent atque vera funt. Interim etiam illud adjicere fuerit integrum , quod aliis etiam febribus , concurrens fegnior quaedam faburra ad intejlina con- gefta , tertianarii typi velut complicationem haud raro afferat.

Neque vero illud etiam prseterire eftintegium, quod febris tertiana,- crafliore quodam modo converfationis atque conta&tts , ut in eodem ie&o dormiendi , ex iifdem vafis bibendi , iildem. cochlearibm utendi , aliquando

Difput. Medico-Fracl. Tom. V, C velu-

18 S T A H L ,

veluti contagiofa appareat : inprimis autem tanto certius , quando disetoe notabiles aberrationes , prxdifpofita exhibent corpora.

Sicut autem jum fupra nonlblum memoravimus , fed velut anticipando quadantenus caufam allegavimus, quamobrem id fiat , ut tertiana verno tempori familiarior fit ; ita monftrat experientia , quod etiam aiiae, in- primis epidemica febres , paulo lentioris indolis , verno tempore admodum familiariter tertianarium typum fimul adfcifcant , & reliquis fuis moribus fuperaddant : quamvis h md raro , rion fine peculiari nota majoris peri- culi , tum proprio illarum typo , tum intimioribus partibm corporis , hinc ingruentis.

Ultimo loco de hac etiam febre obfervari meretur , quod illa per lon- gam moram , diu videlicet negligentius habita, tandem ita in coufuetudi- nem abire videatur , ut confumta etiam vera , & inprimis qudem pro- portionata vera , materia , motm nihilominus febrilis , curfum fuum con- ftanter fervet , ut alteruh illis diebus revertatur ; neque illud quidem dijjimulando aut fugitive , fed omnino vegete atque fatis fortiter ; brevinri- bus tamen communiter paroxyfmis. Qunndo tamen lvmis auJ.i^er circa res non naturales exorbitant patientes tales , proxinius ab eo errore paro- xyfmtts importunior efle obfervatur.

lntermediis interim diebus , imo ufque ad ipfam horam paroxyfmi , & poll unam forte horam ab ejus fine, & animo & corpore , aclionum vi- talium acerrimav.i etiam energiam poflident & excercent.

Frequens tarnen in tali conititutione eft peculiaris edacitas , unde etiam plebi fpecialiter FreJJ-Fieber appellari audias , atque de diuturnitate quail certo prsefagio fufpedas efle..

Ita quidem fefe habet vera atque genuina hiftoria febris tcrtiana legi- tim<a, , atque circumftantiarum ipfi non magis familiarium , quam veluti cffentialiter , & fpecie quidem infallibiliter , gradu folum difFerente fo- lennium.

C A P U T III.

Hifloria cnrationis vulgo ujittxtioris , inprimk quantum ad effecliis ejm , aut evcntus , attinet.

Nlhil. temere anticipare , nedum ordine prsepoftero incedere , fert ani- mus ; unde h©c quidem capite non tam ipfam methodum curatio- num , prolixe & velut ex profeffo , tradere aut commemorare placet : fed iilud folum e,re fuerit , quemnam eventum fortiri obferventur curatio- num diverfa aliquot genera , & inprimis quidem inter fe admodum diverfa» ranquam hijioria nuda cognitum habere.

Suut

DETERTIANAFEBRIS. 19

Sunt autem methodi ufitatse , trium fere generum , prima antiquior , occupata communiter fuit in evacuatione cathartica , communiter tamen eum epicrafi humorum , in fpecie bilis.

Altera recentior , & per initia fere abfolute empirica , in evacuatione per vomitum fortiore fundata eft.

Tertia , pariter recentior , huc ufque quidem nude atque fimpliciter tmpirica , per corticem Jefuiticwn. Quem rccentiiTime aliqui , non tam seque nuda & fimplici empiria , quam potius qualicunque ratione genera- lioris paris efficaciae inducli , fupplere aut potius imitari aggrelfi funt , per aliarurri eriam arborum , inptimis quercm , corticem : & pari quideni in genere iucceflu, fi eventus fo'um fpectetur. Quod jam attinet hijioriam fiicceflus & eventus harum curandi methodorum , loquuntur hoc non fo- lum ipfae ancquorum hiftorise , imo etiam prsefcribendi atque commeru dandi fenfus , quod illa methodo nonniii languidis fuccejjibus expugnatse fint febres tenianse ; fed monftrat hoc etiam hodierna adhuc experien- tia , quod ab hac methodo febres ordinarie magis irt longum trahantur , quoties illi febribus hifce jam pertinacioribm , aut quoque modo infolentio- ribus , adlubetur.

Quando vero mitioribus applicatur , certo certius nullam peculiarem prserogativam his ipfis etiam afFerac aut conciliet , quin, ita benigne con- fticutae hujufmodi febres , etiam fine omni hinc inde , aut certe fine tali in fpecie methodo atque medicatione , pari ratione aut tolerabiles exi- ftant -, aut fimilibus fucceffibus , & temporis rnenfuris curenttir ,• & hoc quidem vel fine ullis medicamentis , vel cum talibus, qu?e cum hac me- thodo nihil commune habeant ; v. g. eiporijiis pepticotonicis feu Jiomachi- cis i imo etiam fudoriferis : inprimis (1 czeteris paribus , qxuz vulgo non seque attenduntur ■, paulo convenientiore tempore fudor vel inftituatur , vel fequatur.

Sunt autem illa , quse rninus attendi dicimus, inprimis fpontanei illi vo- mitus, aut aliquando catharfes , prioribm paroxyfmis , aut quandocunque tandem , modo affatim atque largius , evenientes.

Quod vero verum fit, quod talia vulgo minus attendantur , liquere po- teft ex eo inprimis , qund non folum vulgus hominum , fed medicorum etiam , inprimis autem iftius icholse , hujufmodi evacuationes in hac fe- bre, proprie pro morbi direclis fymptomatibm , & ventriculi male afFecti pathemate imerpretantur , quem nropterea roborandum potius efCe conclu- dunt , ne talibus commotiouibus afficiatur &c.

Secunda methodus , quando vomitum cum bono fuccerTu copiofioris eva- cuationis tnftituit , & inprimis tempm maturum rei gerendse aiTequitur , in iiibjeclis infuper robujiioribus , & fibi magis firmiter conftante indole, com- munius tam bonum operae pretium facit , ut inde tanto confidentius abfo- lutam certitudinem fibi imputet , & audadter ad vomitu exonerandos aegros convolet.

C 2, In-

20 S T H A L,

Interim mcommoda cxperitur minime difJimulanda fequentia t Primoi quod fmc prudenti , adeoque dogmatica potius , quam empirica exhiben- di ratione , faepe numero fruttra fit , & nihil nifi conatus enormes, line materia peccantis fucceffu , provocet , adeoque patientes , vcl in genere inutiliter fatiget , temriores atque debi/iores in fpecie perturbet, gravius plethoricos vehementer angat & exagitet , & fete impofiernm utilioribus conatibus & fuccefTibus inidoiieos crHciat.

Secundo : Evemetis aihJb;ta hacc Methodus, eo inprimis tempore, quo fponte ad vomitum propendent , imo jam ad illum ferunur ( ut verfus paroxyfmos ) facile hyperemefes excitat ; & tamen fubinde adhuc excretto- nem actualem , fnffcienttm , eoque folo ntilem , non praeftat.

Tertio : Tanto magis autem, Ci nude Empirice , pro adsequato Febris hujus remedio habita hasc methodus , promifcue etiam diutumis & jatn in habitum quendam dedudis hifce Febribus, indifferenter applicatur , non folum nihil , bo ti , fed fatis etiam faepe aliquid "finiftri p nducit.

Qiiarto : Omni modo vero Fcbri toti curandae minime methodice qua^ drat , inprimis , quando quoquo modo fenfibilius excelfit coa&us vomi- tus , & ipfas vires , imo tenorem & ordinem tranquilliorum motmim vi- talium gravius concufiit.

Quinto : Methodus hsec, fi nulla adfit propenfio ad vomitum , mini- me abfolute innoxia , nedum fimpliciter adxquata eft > Ced potius facilius tali tempore , & f.inailiarius ineffcax ad minimum j fola iuquam diredta Emefis.. Ubi adjl propenlio aut penitus jana conatus , ibi iterum hsec fiuda , periculofa eft , neque certe in tali cafu ullo intuitu necejfaria.

Interim omni modo , il perite atque prudenter , non tam medicatio , <juam methodus ad minimum Emetica , inftituatur & adminiftretur , aut ad minimum in debitam confiderationem veniat , minime omnium vero, fpontanea abfolute pro nudo fymptomate Jire&e morbido habeatur , plus ufus habet, quam neutra tcliquarum.

Enim vero tertia ufitata methodm , communiter cito cohibet tertianara febrem , interim circumftantiac quse ufui illius familiariter eveniunt, om- nino notari debent.

Edit erFedum fuum expectatum , fine memorabili aliquo prafentaneo incommodo , (a) in robujlis , ($) antehac fatis fucere fauis , (y) non primo ftatim aut fecundo paroxyfmo , (J) nec etiam propius im- pendentibus paroxyfmis (e) omnino tamen verfus illos , exhibita. Si fecus fiat , ut etiam aliqua fgillatim harum circumftantiarum defit, in- commoda etiam prselentiora poft fe trahit ,• & quidem quo ordine hic a nobis recenfitae funt didae circumftantiae , eo certiora atque graviora : certiffime atque graviffime , fi h?e circumftantiac omnes^ concurrant.

Nihil juvat haec methodus , fi plane fne refpetlu ad paroxyfmwn aut ejus diem , vacuo v. g. tantum die cortex hic adhibeatur.

Pericnlum femper, effedum autem noxium frequenter, exhibet, quan-

60

D E T E R T U N A FERR.IS. 2i

do materiis non evacuath , febre hucufque adhuc vehementibus paroxyC- mis agente, in corpore infigniter plethorico , fudoribus etiam nullis, aut nihil fufficienter , fecutis, nndtum exhibendo , & faepe atque coYitinuan- do , inftituitur. Tanto magis autem fi una cum talibus hujus methodi amethodiis, vel patientis errore , vel imperiti empirici fuafu , qualicun- que, tanto magis autem fortior, impulfio & interua commotio fudorii conjungitur.

bicommoda , quse effeclu fuo veluti dire&o etiam , certo poft fefe trahit, funt conjiipatio pertinax alvi , ab ejus uiitata methodo , & citra conftitutio- nes plane individualiter peculiares, aiiena ; appetitus interim augmentum , etiam infolitum; familiaiis interim novi paroxyfmi reditus , poft aliquot dies; certus quafi , fi objiipatio il!a ab hoc cottice introduda , ftimulo aliquo rum- patur atque referetur.

Noxa quas poit fe trahit , fi minus caute atque circumfpe&e exhi- beatur, omnes fere funt Sontica ; alise tamen tardiores , a'iyc pr^fentio- .res , imo aliquando veluti pracipues.

Tardiores , ( non tamen ortu reque , qiram ulterioribus pejoribus effe- .dibus ) funt , ipfa adjlri&io, & fenfim ficcitas alvi , familiariter poft febres hac methodo fubiacas, contra priftinatn eonfuetudinem , impofte- rum veluti m conjuetudhiem abiens. Angu\iict etiam infolitse, aut iolitn certe majores & frequentiores , circa pracordia , in primis pojl cibos\ a- pud paulo manifeftius p lethoricos ,' hoc eodem tempore phiogofes , faciet rubores , capith gravitates , & inertia , non vere , fed tamen quafifomno- lenta; flatulcncia vel penitus inconfueta , vel tamen folito non foium ma- jor i ied inprimis a fucceifu alienior, conclufa magis , fub alvi fiipticitate potius , quam ficcitate ; unde aliis graves & pertinaces , cum vel fine fcnfibilitate anxi<z tenfiones in abdomine , borborygmis mitefcentes ; fen- fim magis magifque importuna hypochondriaca pathemata , neque magis excretiouum quam tandem ipfarum etiain co&ionum atque difiributionum vitia.

Ab his pyogreffus , licet hic inde admodum fegnh7 minime tamen 3eque rarus , fit ad illa mala, quae aliquando etiam pr&feutim evenire diximus.

Nempe funt talia graviora pathemata colica , infiammatoria , abfceffo- ria , fcirrhofx , in abdomine; iBents , tabes , cachexia , cedemata , afcites , tympauites , anafarcodes inflatio , febres acutct , injlammatori<z , anghtA , Jiran- gulationes cardialgkct , febres lent<zt fudatori<z , he&iccc, anomaU vagse.

Horum malorum fucceifuum , qui prjfentitts fuboriuntur , inprimis in corpore non jam ante admodum male prsedifpofito , non tantse fere funt pertinacid , & periclitationis , ut iili, qui poft longas cunclationes & fe- gnes innidnlationes tandem fuccrefcunt.

Certior etiam , & melioris omnino fpei prze modo dictis tractabitiori- bus , eft talis medicatio , Jub qua febris priftina revertatur. H^ec enim fi deinde patienter atque prudenter & toleretur , & artificiofe ipfi fuc-

C 3 curratur ,

22 S T H A L,

•

curratur , plenlorem atque fmceriorem reftitutionem in integrum , fub- miniftrat.

Parcius autem datm cortex , nihil perpetui & uniformk prseftat. Pro- ducit etiam fubinde , imo familiarius, effe&us , a confueta reliqua fui operatione alienos ; duiii vomitiim alibi , alvi fluxum tanquam pofittVe catharticum , alibi itirumque , concitat j inprimis , quando verfts paroxyf- mum propius inftaritem, adhibetuf.

Hsec eft vera & intemerata hiflorht , trium illarum fvnoforum & ufi- tatiorum msthodorhm , earumque verse & conftantis efficacise, de qurt illud infuper monere reftat , quod uti duse priores non scque certa at- que infaliibiles exiftunt ; quin prima quidem magnae ambiguicatis , & cer- te remotioris folum genera/ioris , energise pro univerfu hoc negotio , exi- ftat; fecunda partim inffficiens , partim non abfolute fecura , tandeni etiam minime omnium necejfaria , nifi forte in plarie peculiaribus cafibus; ita tertia, licet ipfo effeclu generali certior , fpeciali tamen incerta , ntmpe graviorum eventuum nunquam non ftjpelia, quales loco febris tertianse , minime periculofse , & per alias non minus certas quam mul- to fecuriores methodos fuperandze , temere periclitari , nemo prudens in animum induxerit.

C A P U T IV.

Fathologia Febris Tertiana-.

Slcut in procemio ipfo jam monui, quod D. D. Prsefidis fententhni de negotio febrium fequi animus ferat, ita placet illam ante omnia brevibus proponere , & ad illam deinde febris etiam tertiana omnes at- que fingulas circumftantias exigere.

Poftulatur ante omnia confenfus circa res fimplici rationi innitentes ; ( I ) Qiiicquid & fieri poteft , & non fieri , illud non neceffario fieri. (2) Quicquid a quacunque caufa non femper , fed potius valde rarb fit, illud ab illa n ulla abfoluta necejjitate fieri. (3) Aliud effe neceffita- tem materialem , aliud moralem; illam direcle ad nu\\urt\ finem refpicere , hanc perpetuo ad certum. (4) Illam abfolutam effe , hanc refpe&ivam. (^) Illam flri&e diclam nece/Jitatem , hanc utwtatem magis proprie appeilari, (6")' Sine quocunque finis obtineri non poifit , illud ad finem efTe ne- cefTarium. (7) Ubicunque finis fit neceffarins , ibi neceifaria effe medici ad illum finem tendentia. (8) Cuicunque finis fit neceifarius, illi me- dia ad illum finem necefTaiia , pariter elfe necefTaria. (9) Sub iifdem circumftantiis poife vel agere vel non agere, eife Agentis liberi. ( 10) Fi- Biones mentU nudas , inprimis pure morales feu «clhmatorias , nuliam ha-

bere

PE TERTIANA FEBRI8. 23

bere a&ivitatem diredtam & immediatam in materiajs ,• multo minus vU ciffim. (11) Voluntatis executionem circa ufum rerum corporearum , M9~ tu membrorum corporeorum perfici. (12) Aliud eife \syov, imelleBam fimplicis veritatis ; aliud Acyitrpov , multiplicem comparationem refpecti- vae vcritatis, cinca aifectiones rerum in craifos fenfus cadentes. (13) E- tiam in rebus fingulis Aoynr/ti! manifeftum eife Xoyov, in nuliis autem tS Aoy^rebus, verum' Acyt<r/u,o'v. ( 14) Animam , quantum fcimus , abfolute opus habere corpore organico. ( 1 f ) Corpus abfolute nullum ufum habere, organicum , nifi pro deftinationibus animse. (16) Nul- lum elfe actum in corpore , adeoque etiam nullam partem organicam , in quam anima non habeat poteftatem aliquam , illam fecundum fuas intentiunes commovendi 5 (17) Animam manifeftam habere poteftatem , motus corporis tum univerfim, tum particulatim , inhibendi. (18; 1« omni fcbre effe aliquam materiam (aut ad minimum firmam de illa ideam , licet hoc folum rarius) vitalium partium , aut dire&jrum adtio- hum vitalium , graviffimx laefioni idoneam. (19) In omni febre eife commotiones humorum , excraordinarias quidem gradu , fed non tam fpecie. (20) In omni febre eife fecretiones & excretiones; (21 ) & qui- dem materise febrili e corpore excuticndie propoitionatas. (22) Nullius tamen materialis immedia*se neceiTkatis ; (23) & proinde facillime per- turbandas, cohibendas , repellendas, in t.ranfverfum agendas. (24) Non magis corno.reis inprimis fenforiis irritamentis : (2^) quam "nudis ani- mi repentinis intentionibus intenfioribus. (26) Si hsec ita tranquille & ordinate procedant , infervire corporis confervationi , & liberationi a no- xiis effectibus materiarum febrilium. (27) Adeoque motus iilos , qui fe- briles h.jbentur, non folum a priori quadrare , fed etiam a pofteriori fatisfacere, liberationi corporis a rebus ita noxiis. (28) Adeoque etiam omnium probubiliffime contra illas materias inftitutos videri. ( 29 ) Co&a autem movenda effe , non cruda , neque in principiis , nifi turgeant ( ra- riffime autem turgere) id eft, nihil movendum eife , nifi fit mobile.

Puto hsec fufTicere poife, tam pro thefi , feu explicatione febrium in genere , quam pro hypothefi , feu applicatione ad tertianam febrem in fpe- cie , cujus rei experimentum facere aggredior. Praemonemus tamen non fme caufa , ut illa quae jam alibi a D. D. Praefide in hanc materiam dicta funt , anverfus cJAcytctc, in intelligendo, & cto-oWoyi^icu, in ar- gumentando fubfumendo ■ & concludendo , in diifertationibus de Hifto- ria Febris in genere , Pathologia ejus in genere , excufatione adverfus examen pulfus celeris , conftanter ante oculos , imo in mente & intel- le&u , retineantur j quandoquidem in cathedra medica, & de rebus me- dicis diiferentibus , cLtottov , imo etiam tjediofiffimum eft, logicam per- petuo inculcare , & pracpofteras acceptiones , & inde ineptas propo- fitiones plurium terminorum , alieniores infuper fubfumtiones, & fa-

miliares

24 $ T A H L ,

miliares conclufiones, in quibus aliafint, quam in prsemiffis , corrige- re , & emendare.

Sicut itaque conco&io in ventriculo , jufta atque debita , vitale uti- que eft negotium, debitum corporis perenni confervationi , per reftitu- tior.em illarum fub-ftantiarum ,. qux fub reliquo motuum vitalium perpe- tuo fucceffu , materise neceffitate fatifcunt ; neceffarium hinc utique eft, ficubi aliqua materia , tum» orgaua huic negotio -debita, obfidens & im- pediens , tum a&us illos eludens prc k , & pro aliis rebus labefaclans & prreoccupans , prxlto fit , illam ni:ferre atque removere.

Si enim hoc non rieret , impenderet toti corpori , & primo \oco fm- guini , certiffimum periculum fuccdlivi interitus , per defeclum neceifarix rejlaurationis , fub progrerfu indelinente confumptionis Fluidarum , & la- befadione folidarum partium.

Ne itaque tantum detrimentum eveniat , inprimis propter rem cui facile fit & fatis promptum efficaciter refiftere , imo ob illa corpus li-- berare ; tanto magis utique confultum eft , & fieri non magis debet , quam decet,, ut quod rleri utique poteft , omni modo fiat. Poteft au- tem natura , materias in. corpore humano occurrentes , nifi enormitef ab ejus proportione aberrentr, & »t. vulgo loquuntur , toto genere di- ftent , commovere , promovere ,. emovere.

Quidni autem pqljit? cum utique univerfum negotium vitse , nulla alia re , nifi his modls atque motibas , indelinente continuatione ab ilia perpetretur.

Ab illa inquam , ipfa httmana nattira , nempe anima. Propter quam' nimirum totnm corpus organicum non folum ita unice exiftit , ut abfo- lute propter nullam aliam rem , neque fit , neque poffit , neque debeat e(Te ; propter animam autem adeo abfolute debet eiTe , ut Ci hoc non et- fet , nihil poffet humana anima , omnium eorum , quae poffe vere & realiter intelligitur.

Neque vero folum corpus neceffario eft propter animam , fed anima etiam vere & realitcr compos ejl corporis ; tum fenfu , ad quem corpus dirigit , fub quo corpus regit , quem per corpus fufcipit atque percipit,- tum mottt , quem pro fiio arbitrio , animalem , piccfentiffime &fanefor- titer , inftituit & inftruit; & pro fua intentione , vitalem , neque minus prompte , neque fubinde minus fortiter, fk-dtit atque regit, v. g. Li~ pothymiu , tremoribus, convulfonibus , inprimis vomendi moliminibus ,, k- terrore , timore , iracundia effera, naufea , &c.

Sane vero , cum non magis exemplo, quam ipfo vero faclo & even- tu , familiariffima fit & expeditiffima , animi , etiam fub nuda imagine naufeantis , poteftas in motum ventriculi , ad illum vomitu ita concutien- dum , ut quicquid moleftum , vel tale folum falfo seftimatum , ineft, imo folum imminere eidem fingitur , citata , & promptiffima excutiendi methodo , expellere non magis pqjjlt , quam etiam promptiffime foieat ;

indignum

DETERTIANAFEBRIS. 3$

indignum profedto illa efTet , fi rera non folum procllvetn , fed etiam va!- de fibi familiarem , negligeret , adverfLiS incumbens aliquod periculofum onus , tentare atque experiri.

Sicut autem iterum iterumque memori mente tenenda utique venit illa snimae humanae etiam circa res nud,e rationis ctrct^/ct , inprimis fecun- dum individua varia , communiter tamen major potius quam minor ; ut nempenon, quod abfolute deberet , ftatim ..bfolute intelligat ; neque qnod etiam intelligit , propterea ftatim velit ; neque quod etiam vult , propte- rea ftatim , alacritate atque fiducia debita, & fimplici atque plana metho- do, fufcipere & exequi audeat ; prout ejus rei innumera funt non tam in dies , fed etiam in horas exempla civilia atque nwraliai ita valet hoc ip- fiiffi tanto magis etiam de vitalibm negotiis.

Ut adeo nihil minus mirum fit , quam quod anirnn humana , utpote fola quantum maxime fciamus , errandi prrccipue compos , non folum in genere erret j fed tanto magis in fpecie , circa negotia corporea , corporen viotibm & modis expofita ; cum etiam familiariter , & fubinde pertinaci- ter erret , circa morales res , quas nudo momento cogitationis corrigere atque fuperare poffet. Sicut autem in univetfum veriifimum deprehen- ditur , quod maxima labes animse humanse , & primaria errandi perrina- cia, in voluntate potius fit, quam in iuteiledu ; adeo ut familiarilfimum fit , non folum non velle , quod & pojjit & debeat ; fed etiam contra , voluntate enixa atque defixa perfequi , quod non folum non debeat , fed etiam non poffit , & hoc utrumque etiam fatts re&e intelligat : ita certe etiam iri vitalibw rebus , quam fnbinde , imo vix non femper, fentiat & agnofcat, quod aliquid noxii impendcat , imo quale & quomodo peri- culum immineat , quin ingruat : tamen ad voluntatem , tum aliquando in genere refiftendi , tum longe frequentius in fpecie , ita uti convaiit , exquifite contra agendi , ja m fegnior fit , jam fecurior , jam alienior & aVis potius rebus intenta , jam timidior , imo trepidior , jlu&uans , modo huc modo illuc tendens , fed neque viam neque conftantiam debitam fer- vans nedum ordinate exequens. Conferatur differt. iub D. D. Praefidc ha- bita , defrequentia morborum in homine , pr.e brutis.

Pertinet huc etiam , tum fingulorum vitalium negotiorum , tum in fpe- cie concocfaonk atque diftributionis , habitus atque refpeclus ad tempus , five languidiores veluti , diutumiores certe progreifus atque fucceifus. Inter, quOs piane fpeci diiliniam utique confiderationem meretur concotlionis c\- borum in ventriculo negotium , utpote quod etiam fpontaneo , & ipfis materiis infito quodnm a&u & fucceffu , bonam partem nititur : quem natura humana omni modo expedlare perpetuo , adeoque morse illius tan- tifper induigere , & de eventu illius jufto , utique femper veluti bene fperare , tanquam a priori inftrucla effe merito agnofcitur. Ut proinde, nifi vel infuper pathetice , impatiente, quodam ftimulo aut inftin&u pro- Vocetur , tanquam magis ordinarie, hujus co&ionis difficultates , & am-

DifpHt. Medko-Fmtl. Tom. Vt D bigui-

26 S T A H L ,

biguitates potius patientius tolerare , indulgentius expeclare, & confl- dentius de illius fucceifu adhuc eventuro , fperare, etiam fine exquifito errore , poffit.

Cceterum , ficuti in ceconomia animali minime neceflarium eft, res inutiles in utiles convertere : fed fufficiat & ita etiam inftitutum fit , po- tius perpetuo penu novo conquirendo invigilare ; tanto minus autem , vel fimpliciffimse rationi quadret, rebus ad nocendum paratis, in me- Jius convertendis laboriofe demum infudare, potius quam illas totas cum fua noxia efficacia , five ex parte aliqua, five ex univerfo habitu corpo- ris ejicere , quo nempe aclu in folidum tollitur , & omnis ambiguitas no- xiam efficaciam immutandi, & omnis periclitatio , ne illa priufquam fu- bigatur, aut fi planc fubigi non poffit , nocumentum illud corpori fi- ve ex parte , five ex toto inferat.

Sicut inquam hxc ita yere fefe habent , ita ejufdem certiffimac veri- jtatis eft , quod in tota ceconomia animali nulla fit poteftas, materias e- ximie & inprimis firmiter atque conftanter ad nocendum aptas , imo faltem h fimilitudine temperiei corporis longijfime alienas , corrigendi aut im- mutandi , fed unice movendi , peUendi, expeUendi.

Cum enim materim non direcle alterari , aut ad minimum praefentius immutari poffint , nifi aliis materiis , aut ad fummum , tam intimis , fub- tiliffimis , atque potentiffimis motibus , quales in ceconomise corporeae animalis poteftate non praefto funt ; propterea abfoluti erroris eifet , velle, fperare , tentarc , nedum exigere , quod abfolute in poteftatc non fit ; iicut ejufdem notae eifet , abfolute non velle , quod fimplicius , & omni dnbitatione certius , utique in poteftate fit , & perpetuo ufu cqmproba- tum fit.

Eft autem hujufmodi in prxfcnte conftitutione medium atque remedium? excretio e ventriculo , per motum ejus , & fortiter compreiforium , & fu- binde cum impetu quodam concuiforium , nempe vomitum.

Interim hoc ipfum medium , ufum fuum optatum aflequi minime utique poteft , quamdiu materia , quae ita excuti debet , motui prompto non recle eft idonea. Ut v. g. nimium lenta atque tenax , nimium denfa atque fpijfa ' , nimium afpera, non fatis ac decenter lubrica.

Neque vero ultimse confiderationis eft, quod paffim extraordinarios mq- fus , fibi alias minime confuetos & familiares , natura per indivjdua di- verfimode abborreat , neque nifi languide , tergiverfantzr , anxie , trepi- de , fugitive , illos fufcipere aut profequi , toto die obfervetur. Neque hoc magis m hifee vitalibus , quam pariter potius omnino etiam inratio- nalibus fuis conaminibus.

Qiiid , quod conceptui nullam ufquam difficultatcm objicit , quod fre- quentiffime ficri poifit , ut natura ex una parte cxtraordiuarios illos cq- natus fufcipere diffidens atque rnetuens , ex altera parte qualemcunque Iprm adhuc fovens, poife adhuc per ipfam akcratiomm feu qualenicunquc

con>

t)E TERTIANA FEBRIS. 27

Ibhcotfionem talem fieri , ut tranquillioribus excretionibus obfequens , ex- traordinariis ejufmodi moliminibus non indigeat, etiam in nudis remediis iibi conceiEs ad hujuftr.odi prseparationem tantifper fubfiftat , neque infuii» ejfe&um vomitm luboriofius moliatur.

Interim , quando etiam ipfum utique vomitum, pro tali excuilione ma* chinatur , fi quidem maxime tempeftive hoc facit , autequam materia ex- cretiuni admodum impar atque refractaria evadat , omnia certe in plano pofita funt. Et fit hac ratione nudus atque fimplex vomitm , & nuda ita ventriculi exoneratio , fine vel metu , vel concurfu febrili. Auc Ci omnino aliquis taiis , exquifici ordinis atque moliminum coneurrat apparatus , de- fundta fimul & femel univerfo negotio , & potita fcopo fuo natura , nihil ul* tra nec intendit , neque tentat , fed rebus fuis earumque , jufto & conftan* ti n!o, iterum ex antiqua formula vacat.

Qudndo vero matefia illa libero praefentatieo motui , Jam plus , au$ plurimum inidonea ( quod interdum mora , interdum etiam fatis repenti- nis progrejjibm fieri poteft) evafit , tune utique etiam alienum eifet ab om- ni ratione , & quam maxime fimplici Ao%c-> contrarium , motum fufcipere sidverfus materiam motui ineptam. Maxime vero rerum ordini confenta- neum eft , materiam ad motum quocunque poinbili modo prius difponere ,• & tunc demum motum fufcitare.

Jam vero merito confideratur , qualemnam pr<eparationem vel hseo materia (ufcipere , vel natura ipfi prseftare poilit '{ Jam modo enim di- ximus , quod natura alterationum prseftandarum 11 c plurimum impos? exiftat.

Cum vero difRcultates illse , qnbus hic fuccurrendum eft , unice re£ piciant materiae habitum ad excujjionew per vomitum magfe immediate 5 ad hanc autem furficere poffit etiam illorum folum incommodorum cor- fectio , quse paulo ante nominavimus , nimiae tenacitatis , nimise denfita- tis , nimi?e afperitatis ; quibus univerfis fimpliciore emollitione , qualicun- que lubricitaie introducla , imo etiam vehiciilo liquido atque lubrico , fic fa- tis fuccurri poffit : ncm eft dubium , quin natura tani generales alterationes atque fubfidiarias prxparationes fimpliciifimas , praeftare , aut fane tenta- te , poifit.

Keque verb seque opus eft in iila confideratiohe velut a priori prolixius occupari , quid nutuia hic pojjit : fed prseftiterit offini modo potius ex ipfa re , uon tam confiderationem quam agnitionem inftituere , quid utiquc agat & erncLt natura in hoc ipfo negoiio. Noh poteft hocmelius fieri quani rede obfervatis illis a&ibm , fuccejjibm, & eventibm , qui in febris ter tianre faroxyfmo incipiente , ftatim fiunt.

Ndiifeofwn quiddam ibi , etiam ante formalem paroxyfmi impetum fen- trri i & tanto magis fub hujus infultu continuare atque vigere , omnind verum eft. Sed non minus verum eft etiam illud , quod innumcri den- tur i non folum paroxyfmi , fed omnino agri tertianarii , in quibus naufea

D % vel

a8 S T A H L,

vel nullum Gt veftigium. Imo vero, quamvis in ipfo vero paroxyfmo tetr- tianario , forte nunquam defit omnis , communifiime vero maxime ma. lejlus fenfm circa praecordia ; languefcentis tamen tandem tertianae , nedum. in nudam veluti confuecudinem fatifcentis , paroxyfmis nihilominus veris atque fatis omnino feuiibilibus , etiam mdlus abfolute amplius hujufmodi (enfus praeftoeft; fed occurrunt familiariter etiam , graviifima alia , iine febribus , pirca ventriculum varia , de reliquo fatis evidcnter paria, imo gemina hifce , fymptomata, quibus tamen reliquurn quidquam tenianario paroxyfmo ulitatum minime accidat , aut complicetur.

Dico hoc propterea , ne mox ab ipfo initio fufpicio illa locum inve- niat , quafi omnes reliqux circumltantiae , nuda naufea fymptomata , & pajjiva. ejus fequebe exilterent. Illa itaque phaenomena, quae abfolute fti- pant tertianatium paroxyfmum , funt habitus corporis conjrntlio , & eo ipfo ad interiora corparis fiens , humorum copiofa coacervatio. Striauram enim illam fequuntur tantum , nullo verq alio vel ordine vel refpeclu ftipant , phsenomena illa admodum confpicua , paUoris , frigoris , yaforwn per peri- pheriam corporis difparitionis.

Jam fi non tantum a priori perpendimus , quid per hanc circumftan- tiam fieri pojjit atque debeat ,• quam quid a pojieriori fieri revera appareat; facile dilucefcet , quod tam ftricta coacervatione univerfe maflse fangui- neae , atque diuturna detentione circa interiora , non folum pojjlt fequi fubtiliorum fluorum fecejjio , ad aliquas cavitates : ficuti etiam hoc ita debere fieri , certe utile apparet , dum materia utique , qu3e prsefto efl: in ventriculo , eget non folum emollitione , aut ad minimum demollitioue nbi adhaerec : ( daJJ die Ztihe klebrichte materie , abgeweichet xvird , ivo fie anklebet ) fed etiam vehiculo , cum quo lubrica confervetur , & cuncuflione ventriculi vomitoria , ita ex ipfo per cefophagum proluci- tur , nec alicubi tenacitate fua dcnuo obhxrefcendo , totum aclum fru- itrari polfit.

Quod autem hoc omnino ita fiat , etiam a poferiori teftatum utique faciunt, non folum ipfi tales tertianariorum vomitus , aut diarrhtea : fed ctiam omnino cum iifdem prodeuntes humiditates , jam finceriores , & fine materix verae peccantis comitatu : unde quotidie audias : Der patient habe fich zwar iibtrgeben , aber nichts als Wajfer und Schleim : Vel etiam cum ipfa materia morbida copiofe prodeunt : ubi utique nemo hominum crediderit , quod hujufmodi humores limpidi & incorrupti , & vel oculo judice , reliquae turpi materiae magis affitji quam confufi , nedum innexi? cum illa materia tam diu atque conftanter illic hxferint , & potius ipfa illa vca-Yigct materia fint , quam aliquid adventitium , & nuperius quidcm demum atfufum. Sicut etiam illa , fub proxima vomitum perpetrandi promptitudine contingens , copiofa affufio falivd , ex ipfo ore , limpida etquedwrd, ut omni vomitui inprimis laboriofo, familiaris : ita certe nou

abfq.

DETERTIANAFEBRIS. 29

abfolute & fimpliciter nt fiat , ncdum ut ex ore ejjluat aut exfpttatur , fei ut deglutiatur, atque promovendse voutitorLe excretiani fubferviat , ea ra- tione afTunditur.

Quemadmodum autem ex hifce circumftnntiis , non folum fatis dihi- eefcit , quod fanguis ita ad interiorn compulfus , verum aliquem nfum ibi ita exhibeat , qui tum atlw vomitm commodiifime fecundet , tum etiam in genere ad fuccejfum atque progreflus faciliores e ventricuh & inteftinis, eandem materiam prxparet : & ita quidem prxparet , uti hxc materia in- primis pcftulat atque indiget : ita minus adhuc mirabilis eft , fed potius manifeltse prorfus evidentiae , illa fyndrome reiiquarum circumftantiarum , palloris , frigoris , vaforum exinauitionis atque dilparitionis , fenfus fpajti- .carum coujlri&ionum , imo denique fuccujfationis.

Ubi quidem revera fupervacuum eft , notare , quam alienx hic fint veteres traditiones , de caufis palloris , frigoris , horroris , imo rigoris : & quae de putrefa&ione humorum jam iutra venivs , jam extra vencvs , fiu- xerunt. Multo minus illis rebus tempus perdere , quse a recentioribus de pajjhis fpafmis , cutis seque , atqne totius ambitus corporis , alicer di- cuntur , aliter fcribuntur ; & non folurn cum fimplicitate praefentis rei , fed adhuc nimio magis inter fe ipfa , abfolutiflime dru^etret funt : fed placet folum illud paucis attingcre , quod omnino etiam in alio cafu , a nuda imaghiaria naufea inftante vomitu , quo minus expedite ille fimul .& femel procedit , & quo minus etiam maternt tali motui exquifite obfe- quentis prserto eft , tanto certius & evidentius omnia haec, ad minimum in ordiue illo fuo , prsefto fint , & fefe mmuo infequantur.

Quo minus anxins , aut irritm , aut pertiuax , eft ille conatus , & adlus ita excernendi , per ipfum paroxylmum, eo certius fuccedit notata jlla lauguida remijjh inter frigus fenfibilius , & seftum gravius emicantem. Sequitur autem utique Ajhts , cujus phsenomena funt fequentia. Pulfm qui fub frigore tardus , rarns , opprejfus atque parvus erat , fit celer , fre- quens , plenus atque magnus ; fimul comparent non folum iterum vaja fan- guifera, fed exturgefcunt fenfim , atque diftenduntur veluti : habittu etiam mrporis eo ipfo ab illa Jlri&ura tabida revertitur ad turgidulani extubc- rantiam : & nonfolum folitum , & floridum , fed etiam abundantem , colorem : fimulque increbefcentibus fatis his omnibus , in locum frigoris prsecedentis fuccedit aclualis , imo exceffivus cahr. Hunc comitatur fitis, & inde facilis Jiccitas oris , refpiratio etiam brevior atque citatior : inquie- tus fub hifce circumftantiis , inprimis in ipfis artubus eft patiens , ten- fvo gravativo quodam fatigationis fenfu. Harum rerum duratio conti- nuat per aliquot horas , & hoc quidem maxime aqttaliter. Sub tota vero hac duratione , nulla fenfibilis excretio emicat , nec ipfius etiam tranfpi- rationis ufquam augefcentis,

D 3 Quando

30 S T k H Lj

Quando vero }n'm pzxfcx, o&o, decem , horas continuatus nic' aetWy tandem iterum ad fenfum decrefcit , imo fenfibiliter intepefcit , tunc de- n:um emicat fndor , moderatus , non tam afFatim & copiofe seque dif- fiuens , quam leviter tnanans : communiter tamen utique non nude halz- tuofits , fed omni modo fiuidus. Jarrt fuperius autem dictum eft , quo.l ajius t & vehementior fit & longior , ubi cibmuhntia fanguinis evidenticr fubcft. Hic ctdhuc add:ndum quod , quo longior elt calor , co difficiliuS' atque parcim y inprimis mox primo aut fecundo paroxyfmo , fuccedat fudor. Pixcipue, quando patiens , eo maxime tempore non exquifkif- fime tranquilhan fefe gcrit , & inprimis fub exitum seftus , a refrigou'- tionibus ienlib.lio: bus atque jecligationibus intemperantibus , fihi tempetar.

Ncque vero ffentio nudo pttcterire decec iilam inprimis circumftai>- tiam , quod hic etiam aJIus fub ommbus his conditionibus , ita maximi eveniat iis quoque parientibus , qui veiut e media mtemsrata fanttafe ift afFtcftum hunc devoluti funt, & in quorum fanguine nulla merito fu& pecta fit mala diarhelis. Imo , quo m;<gis athietici hobitus compas vi- deatur tale fubjtctum , tanto c-ertius imo fortius hxc ipG evenire, fi*-" miliare elt.

Non libet jam qu?eftiones formare , unde fatrti tumuhus" non foluctV m fanguine , fed inprimis in motu ejus i quse m.iteria fanguinem ita cxs~ gitet '< aut cor ad tam impetuofos tumuitus exJlhmtUt ? aut quocunque- tandem intuitu hxc poifint fisri ? ftd videtur potius confiderandum eiley cur hsec noti pojjhit , aut certe vrx , & omnino incotmnodius , poilent" non jieri ?

Quando fanguis e toto reliquo corpofe ita ad interiora coacervatus ,* ibidem etiam tamdiu detinetur, motu fuo progrcllivo alacri , qui cotr- feivandse jluiditatrs ejus primaricm eft organon , deftitutns , fieri non po- teft , quin confiftentia e;us denfetur atque fpijfefcat. Ad hanc debit?e fusfe- tenu-taix rcftituend.m , nulla eft a!ia via , nifi ut iterum vegcte per po~ rofant corporis per.pkeriam tranfpellendo , hoc ipfo actu illam iterum aiv fe4uatur.

T.mto mngrs autem hoc 3 cum htfc fit etiam methodus ordhi.tria , qua! indefinenter ipfi hrcc fua necelTaria fluida conftitutio , perpetuo actu prso- fh-tur. Ar vero ipfa quidem hoec opevatio , fanguinis, inquam , tantif- per fpifjhis deufati , teftituiio in debitam 1'uam tenuitatern , uti ptr fe nn:v fimul & femel , &no fimplicr circuitu , xque abiolute ac exq-.:ifite ab- folvitur, ftd etiam verifimiliter plures poftulat & expeclat ; ita non tam prsecipitis tranfitus , & breviifimi temporis etiam cife poteft t inprimis ubi vel eximie major fanguinis quantitas adtft ; vel etiam jam ante, m ftatu talis individui etiam tolerabiliter fanO , fanguis aliqua denfitate jaiti arFedus fuit.

Sicut itaque certifrimum eft , quod fanguis tamdiu coacervatus fpif- fefcnt j a fpilfitudine hac in ^ebitam iufam Jiuxilitatan tenaem reltitut

debeat 5

DETERTIANA.FEBRIS. 31

,diibeat j hiijus rel medium , corpori ordinarium , fit motus atque tranfi- tus localis per porofas partes peripkerije corporis : & quidem non unus ac alter fivnpliciter , fed numerofior atque faspius repetitus. Ita cjufJem certitudini* & evidentise eft, quod hoc \on pojjit )ion ita fieri , in his paroxyfmis, ubi ipfi haec omnia ita eveniunt.

Sicut autem rufticis etiam abunde notum eft, nort (blum quod fan-

guis citatiore motu per partes hafce porofas incalefcere pofiit ; fed potius

pon pojjit non incalefcerej quod e ctirfu , laboribus corporis, agitationibut

-artuum, perfpeclifjimum habent,* ita non poted folum in hoc noftro

cafu eadem ratione fieri , fed omnino potius non potejl non neri.

His autem Ha conftitutis , de reliquis coricurrentibus circumftantiis al- legatis , fupervacuum effet , quidquam amplius adjicere.

Apage vero illas fophias , quse in dubium vocant, an in febribut ect. rumque ajlti fanguis citatius progrediatur , & non potius nimio fegnim , qiiam extra febrim : aut illos Agricopirrhonios , qui etiam difceptant , imo vel negant , num febre affecti , quo tempore calorem febrilem fu- ftinent, revera caleant plus quam extra febres , & non potius minus. In- ianabilia funt talia.

Aliud autem dubium fupereft non levis ponderis : cur tam valde diu continuetur hic vehementior impulfus fanguinis , in fiatu quantumcun- que fenfibiliter, tanto magis autem eximie pkthorico ? Certe vero ex va- gis opinionihus atque fugitivis fuppoGtionibus , hocillud, pro coloran- da hac re arripere , perpetuo a nobis aberit. Opiwonum commenta de-. let dies , natura judicia confrmat , ait recle Seneca.

Quid notius efle debet, ex vera phyfiologia , quam quod fanguis , per illum fui motunt intejlinum , qui progrejjivo & ordinarie fuftentatur, & hujus augmento , aut decremento , intenditur aut imminuitur, fen- iim refolvatur in ferum excrementiti.um , adeoque in quantitate imminuatur.

Jam ubi adeft fanguinis fuperfua quantitas , quae non folum alias cor- pori onerofa eft , & motus corporis molefti«res reddit , inprimis per tuygefoMionem , & ingen-tern concalef.Kiiouem fanguinis ; q.ui fub hujuf- rcodi fufceptis motibus immediate exfurguut ; fed quam maxime hic in jpfo tali ftatu paroxyfmi febrilis , omnia rnoleftiora reddendo , & inpri- rais in ipfo neceflarisc refolutionis fmguinis acflu ; quis dubltet , hic maxi- me occafionem effe , hanc abundantiae hujus moleftiarn & acrius Jsntiett- di, & impatientius ferendi : eoque magis , fi quae fuppetat via qua huic rcoleftae abundantiae detrahi poffit illam hoc maxime tempore tentandi , imo perfequendi ? Quse vero brcvior effe pofletvia, quam in eo, quod etiam aliunde nunc necefigrium eft , progredi, r.empe augmentum mo- tus fanguinis progreffivi , non folum ad fariguinis attenuationem debitam profequi , fed etiam ufque ad aliqtiam multae portionis ejus extenuatio- £ieni feu refolutionem in ferumt perfequi & continuare. Ego certe non

folum

32 S T A H L,

folum non video confilium fanx rationi fimplicius conforturn , fed omni- no potius quidlibet aliud ab il!a longius diftare arbitror.

Quod autem non prius , quam hxc partim mngis proprie , partim pro re nata fitis proxhne , necejfiria , ita abfoluta funt , Jitdorh excretio per- mittatur, certe defedtui adiuijjionh humorum ufque ad fuperfic'em cor- poris , imputari non poteft ; cum hcee non folum infir&u turgido , fed inprimis etiam altiifime eiucente coiore , prgefentiam admijjionh affatim teftttur. Undc prjccipua potius emtjjionh eft culpa : nempe extimorum per cuticuiam niearuum atque pororurn Jiri&ura , quse ubi tandem re- mittitur , patet tenuiilimas humiditati exitus.

Unde vero htec contrahatur , iive cur , (immediate phyfice ilve cor- poialiter To cur intelligendo , ) dicant qui volunt ; de quo poft , ubi de paroxyfmo. Nos nihil tale dicimus; bcne vero iliud , cur non priu$ rcnntti debeat tatis ftri&ura ? imo cur fieii debeat , & fervari? proptet feopum, phy/icunt tamen ( hon moralem , fed cerie moraliter , quod icho- lse docuiiTe debent. )

His ita peractis , cejfat paroxyfmus , utpote qui hic nihil aliud eft , quam apparatm motuum humonan & totim majft fauguhiex localium, pro viattria in ventriculo £5? p>"i>nh vih hxrente , nthil , aut niale conco&a , in- primis autem tetiaci vifcofe lentefcentitt vel proxima vel idonea , ai proutp^ tam excretiouem pcr vomitum aut alvum exturbanda ,* deinde vero uiajfa humorum inprimh debitx fux tenuitati rejiituenda , £5* ex a/iqua quoque par* te refolvenda , adeoque imminuenaa.

C A P U T V, Pathologia paroxyfmorttm plurhim in fpedit

SAne vero negotium/efovV/w/, in genere , infjperabile^ diffi:uttntes fld- clenus habuit , quas ulla una hypothefis , vel leviiiima verifimilitu- dine fubigeie aut edomare potuit ; palpitantibus in his miferiis fpecnhu toribtn >, novus objxitur labor, prx quo ilium alterum lufum dixeris J certe Heradem eft , Hydra, Paroxyfwi.

~ - Lernmm ferro £<■? face defruit Hydram , canit poeta de Hercule. face certe opus elt; fiquidem non folum hic tenebrA furit , fed ufide aliquod lumen expectares , etiam orfufk, imo fpiifx i ferrum necefTarium erlet, ad detnmcanda portenta , non quidem tot capitum , quod abit , fed fane tot opinionum , quot capita. Scd nos cum hac Hydra non pugnabimus , fed fabulam illis relinquemus , qui fabulas amant. '

illos vero qui non fubuhs , nec abilradlos conceptus, fed reales me-

rc

t> E TERTIANA FEBRIS. 3.3

r£ cbrpnrales , imo finfibus deprthendendos , in poteftate habere profiten- tur, hbentiffime audiremus in hac materia ; certe enim hic haberent , quo peiTpicuitates fuas toti mundo teftatas faciant , fi diferce hicc eno- dare fufciperent.

Si naufea , conatus vomendi , vomitus ipfe , non riunl? ut propter finem * /e^ ///«£ directe a materia , quje nullum aliud agens , afficiat , fed iw«i ■triculum , j?£r<w ventriadi , aut ( quoniam hse certe extreuuz funt ) w<??«- branas ventriculi , vel potius nervos in ventriculo , imo fiuidum quod elfc in nervis , non (proprie & nude corporaliter) impeliendo, premendo , tundendo,. tendendo , expandendo , fed (ut terminus (it , ut illi vo- lunt , phyficum & corporale quid , fine ambiguitate , velut iplis fenfibus fiftens ) irritando : fed hoc omnino , iterum phyfice , & corporaliter , com- moveat ,• ut fe , fe inquam , contrahnt , ( gmi autem ? nam femper ma- net ante allata illa perfonarum m hac fcena intricatio ) & ita fiat vomituss & quidem illius materiae , quse hoc fibi ipfi , uti turdus exitium; & (i hsec materia hos aclus facit materiali fuo jure , corporeo contaclu , aclu , & effellu , gfft«2 /w?c /w?/J , & ubi funt , paroxyfmi ?

Certe materia hsec in ventriculo fuit <?«/? paroxyfmum. Nec tameri commovit paroxyfmum ; commovet paroxyfmum , imo vomitum; fed qui non evomat. Ergo wawtf materia in ventriculo. Qyid vero mox ceffat ? nieliorne facla eft ? aut amifit -ww ventriculum ftimulandi ? aut ventri- culus , vel quicquid tandem illud eft , quod irritabatur , difperiit ? auc plus ne virium ad continuandum vomendi conatnm requiritur , quam aci fufcipiendum fortiffimum illum motum fanguinis ad <sfium ? Ubi eft illu materia , ubi eft ejus energia , ubi reciproca harum rerum corporea effi- cacia , per horas forte 36. imo amplius ? unde iHam efficaciam recupe* rat , ut iterum priftinum lufum ludat? quomodo vero ad menfuram teni- porh exquifite eandem ? & quidem fubinde magis magifque augefcente im» petu ? quae eft corporea caufa , cur etiam hoc paroxyfmo ittrum ita ccf- fet ? Revertatur autem tertio. Imo facla , jam fimultanea jam fucceffi- va per aliquot paroxyfmos , excretione , tamen nihilominus paroxyfmi ulteriores veniant , non folum cum univerfo reliquo apparatu, fed etiam iiterum , vomendi conatu. Ubi func hic v. g. in allatis & mille talibus exemplis, de brafjica crifpa ingurgitata , de acims uvarum indigeftis, qua- litates illse corporales ventriculum ad vomitum irritandi , aut ad diar- rhseam? Quomodo tam diu ceffarunt'i &c. modo nemo hic dicat : Deuni luc ita voluiffe ; nam ego certus fum Deum nec voluiffe neque velle , qus *vera non funt.

At nos miiTis hifce inextricabilibus , potius pofitive rem ipfam intue* timur , & rationes perveftigare aggrediemur. Tertianse paroxyfmus , finU flicis atque iegicimae, ordinarie primo ftatim die quo incipit , occupac huras antemeridtanas , ab oclava vel nona ad meridiem ufque. Diximus fuperius , horas jentaculi , ad prandium. Qui jentare confueverunt , quan-

Difput. Medko-Fracl. Tom. V< E to

34 S T A H L,

do tertiamm incurrunt , horis iliis ipfis otlava , nona , paroxyfmo fam?- liarius corripiuntur : qui nihil hujus confueverunt , proprius ad meru diem , h decima ad duodechnam, paroxyfmum experiuntur. Quum maxime etiam notabiie eft, quod illi , qui jam fenefcente paroxyf- morum impetu, aliquid verfus paroxyfmum alfumunt , & eo citim il- lum iterum incurrant, & eo gravim : & plerumque quidem cum fubfe- quente conatu imo non raro eventu , vomifus. Qui vero adhuc vege- tio ibus paroxyfmorum infukibus laborant , illis ad maturius provocan- dom paroxyfmum , communiffime fufticit etiam nuda naufea , per im- portunam mentionem , nedum oblationem , confpe&um , aut odorem cibo- rum , cito cooriens.

Neque vero tum a veritate , tum a confideratione alienior ex illa ob- fervatio , quod merjdiei exquifito tempori , in homine fano, appetitm ita affuefcere foieat , ut etiam fine omni horologio , fponte illam horam, determinet acrior appetitus; uride vulgi hominum locutio : fie haben die Vhre bey fich im Magen &c, Neque hoc folum , fed non minus vul- go nota eft par omnino affuetudo appetendi jentaculum , nempe defiderio quodam ciborum illis horis flagrandi.

Quemadmodum autem appetitus & naufea , circa commune fubje&um verfantur , nempe efculenta in ventriculum aflumenda ,* ita (implici ra. tioni nihil planius eiVe videtur , quam eo tempore , quo ajfumptioni ci- borum afTuetus eft homo , eorum cum appetitu recordari , fi omnia re- cle habeant ; cum naufea vero , fi illorum affumptio vel conco&ioni mi- tius idoneum locum , vel plane corruptioni alicui praedifpofitum.

Quod autem magis verfus prandii quam ceen<£ confuetas horas hoc ita eveniat , fatis notum eft, qucd cwa propemodum accejjio foium quaedatn fit prandii ,• aut certe , fi qualitercunque toleratum eft prandium , ccena quoque vei uti reiiquiis ultimis obrepens, vix novam aliquam intoleran- tiam dire&e provocare poilit aut debeat. Quando vero non folum pec totam noctem , fed iterum prope ad meridiem , novo revera de integro labori concoquendi, fe fubmittere debet natura , tunc quidem quam ma- xime minus mirum eft, de integro , & velut e mediis tranquillis rebus, iterum in folidum cooriri atque fentiri , quicquid verae atque realis dif- ficultatis in hoc negotio obtingere poteft > adeoque fi quod ejus rei fu- beundae juftum fit faftidium , illius utique emicationem manifeftiorem , tali prsecipue temporis periodo aequius monftrari , eique tantifper in- dulgeri.

A(t vero cur hoc non fingulis, fed alternis folum diebus ita fiat,' ullam immediatam indubiam rationem afFerre minime in nos fufeipi- mus ; fed etiam omnes alios vel adhuc longius ab hac fpe abefTe, fatis certo fcimus. Interim generaliorem & reddere poflumus , & nullam aliam Tpecialiorem etiam fubelfe , fatis pro certo habemus , quam illam , quod hacc fpecies materialis caufc , minoris omnino prafentanei perkuli otiofim

etiarn

DE TERTIANA FEBRIS. 3?

etiam tractetur , neque illi propterea jugiter , fed per vices , aliquid )a- boris impendatur. At vero per Jiatas vices tanto magis, quanto magis vienfurarum atqtte proportionum , & inprimis djiimationum , compos eft illud principium , quod hos motus non folum insiituit , fed fcite eti- am injiruit atque dirigit.

Quod aurem etiam omnes typi febriles , inprimis £Jiimationi , nempe dignitati partium, aciionum , periditationum eventuum , apprime propor- tione refpondeant , ex fingulorum prudente coniideratione fecundum ve- ras hafce circumftantias, fimplicisfimse penficacioni , difpalefcit.

Tanto magis autem frequentionbus repetitionibus talis menfur& tem- povis iterum adfuefcit , adfuefcit , inquam natura , ut ita fingulos dein- teps paribus horis repetat ; adeo quidem , ut etiam brevisfimos , imo tandem vix niii leviter atta&os , tamen in easdem horas reverti anima- dvertamus.

Ubi quidem juftisfimus eft metus , aures non plane ftupidas ofFenden- di , prolatione lftjrum, & plane pro luoulentiilimis excrufarum nuga- rum , quomodo h«cc plane ftata fucceifio petiodica paroxyfmorum , a jplane materiali ratione atque proportione caufae corporeae pendeat , dum nempe ah unius pjroxyfmi fine , ufque ad alterius initium , exquifite ea- ■dem menfura materim regeneretur , & tunc , ficut olla fervemis aqux prse nimia pienitudine exundans , iterum in paroxyifmum erumpar. Nem- pe ita , plane materiali necefjitate , abfolute omnia & f.ngula pracceden- tis paroxyfmi , & reliqua fymptomata , & durationis etiam ambitum , tiecefftwio iterum exhibiturum j & hoc necejfario etiam in injinitum. A'b- fint hsec a nobis. Intermittentium certe paroxyfmos , eorumque ita fia- ias penitm reverfiones , magis riude confuetudini movendi deberi , quam lilli materix , direlio , & ut vu'go ajunt , mechanico , impulfui , confir- imare etiam poflunt iila phaenomena , quod vel poji integrum annwn re- "crudefcant, &Jlatu ilio quidem tempore, quo ante annum praefto fuerant.

Cseterum illud , quod in tertian.l cum aliis etiam omnibus atque fin- gulis febnbus commune evenire obfervatur , eft utique per hactenus dic- ta ( I ) materia, vitaiis partis attt aclionis , corruptioni & cohibitioni im- tninens} (2) adeoque jufta atque neceffaria intentio , hujufmodi peri- culum averruncandi ; ( 3 ) hujus executio per motttt fecretorios , ad /0- •atra affe&um & fcopuni debitum recle collineantes ; ( 4 ) & his non. funutltnarie intercurrentes , nedum revertentes , fed ordinate atque tem- fefiive fuccenturiatos , etiam motus excretorios ; iterum omni modo con* venientes ; (5) hoc ipfum autem periodis non folum Jiatis in generei (6) ied etiam pecuiiari quadam menfura comprehenfis. ( 7 ) cujus qui^ "dem generaiis dimenfw , (uti hic otiojioris intermiffionis , eft circa eden- =di tempora reveriionis , ) non deftituatur generaii ratione (8) fpeciaiif- $ma vero , ut exq,uifji.t; tertianarii paroxyfmi , & alibi feptenaria perio-

£ 2, du$

35 S T A H L,'

dus , abfolute 'ratiocinationem fubterfugiat 5(9) inprimis cum apud quo- slibet atates , corporis moles , materise quantitates , imo qualit.ites , \vxq perpetuo fint eadem , (10) quod haec uti re&e & ordine ad fcopum ex- pugnandx , & expurgandae noxae procedunt, ita etiam illo recle poti- antur j (ir ) nifi impedimenta accidentalia obftent ; (12) quibus abfen- tibus , [emper re&e procedit atque cedit adrio tota ; (13) inter impedi- menca vero didla piurimum poifunt , etiam a priori , animi pathemata, (14.) Omnibns autem reSte conptutis , febris qudibet , etiam fme ullopnr- tis adminiculo , falutariter exic.

CAPUT IV.

De Curatione Tertiam Febris.

I medicns vere magifler eflet , & non minijler naturae humanae , nf- mio plus utique noire , imo pofle deberet , quam in rei veritate fit, NecefTe hinc omnmo nimio magis eft , ut potius fubfcrviat , quam impe? ret , naturae, ejusque motibus atque operandi modh ; quod quidem ittfe* bribus , fubinde etiam abfolute , neceifarium eft; inprimis autem in ma* lignis , & quidem tanto magis , quo magis illae funt tales.

Egit de hac re D. D. Pracfes brevibus , fed fatis puto nervofe , in prsefat. problem. ad febrium kijloriam pertinentium afleverans , quod nuU Ium detur remediwu aut artijicium , quo ulla febris folide , nihil ambigue , £«? ex ipfo fundamento , curetur , niper illos modos atque motus , qui fpon- ta\i£A febvium indoli familiares funt. Unde quidem , licet minime omuem eflficaciam v. g. Alexipharmacorum , abfolute neget; illud tamen conftan- tiilimum eife afleverat , quod tantum abfit, ut hsec remedia , nudo a- liquo fuo atque direBo, fo!um alternnte eifeclu , noxam illam deftruant, & materiam laedentem fubigant potius , quam folum excretionem illius facilitent & promoveant , ut , fi tali intentione exhibeantur , [nempe nudo alterandi ; & venenatam , ut vocant , materiam fubigendi , non vero ad evacuationem difponendi aut promovendi fcopo ) pofitive noceant. Quod de alexipharmacis fine ordine ad fudationem decenter moderatam exhibitis , optandum fane foret , ut tantundem obfervacum atque notum ellet , quam certum atque nocuum eft.

Ex omnibus autem febribus dua cumprimis funt, quarum fomes feu caufa materialis paulo magis immediatam adhuc corre&iouem admittere poteft; propterea maxime , quod eo loco praefco fit , ubi magis imme- diatae aclivitati ejusdem , per medicamentorum magis immediatam -na~ terialem e vepyelav , & quidem adhuc iutemeratam , pracfentitis confuii,^ & ttiverti poifit hseo illotum. noxia indoies. Sunt hac d#<cfebres, (i)

DETERTIANAFEERIS. 37

cholerkai modo fatis cito vel ipfa fefe exerat , vel medicus maxime ma- ture caufodea initia , ab alia qualibet indole dignofcerc fciverit ; & ( 2 ) tertiana.

Sicut autem in utraque harum , quam rariffime contingit , ut jam concept<e febri , etiam his artificiis revera abfolute ita fatisfiat, ut nuda fiorretlio , fine omni febrili evacuationis concurfu aut imitatione, in ef- kctum deducatur; ita manet ad minimum conftans haec non magis a£ »fertio , quam vera prorfus indicatio, quod ad excretiones quovis modo directa manere debeat intentio : & , fi nihil aliud , certe iu fubfidium , ,cidem locus relinqui , imo fubinde prrcberi.

Valet hoc proinde quam maxime etiam in febris tertiana therapia , fut illa tot.a dirigatur ad fublevandos atque facilitandos naturse fcopos ; vel fi ita videtur , etiam imitandos. Unde nempe rediifime fit, & 'abfolvi- itur ita hujus febris curatio , certijjimc , citijjime , conjlantisfime , fi pri- •nio faburra quae ventriculum & primas vias obfident, vel ad excretio- nem faciliorem difponatur vel tempejlivo etiam infuper ad excemendum pimulo concitetur.

Sicut a-utem merito inconfultum videri atque judicari potcrit , quse- libet adminieula negotiis fuis recle perpetrandis idonea , afpernari , & nibil nifi fuae propriae intentioni prxfracta pertinacia infiftere; ita tan- t-o minus hoc locum habere poteft in febrium negotio , & ipfius etiam noftrse tra&ationis , tertianx. Cum enim ipfi paroxyfmi , ad hofce fco- pos directe tendant, quos medicum fequi , imitari , promovere debere , .diximus ; alienitlimum certe fuerit , ab illis animum avertere , & illos quidem deferere , fibi vero feorfim & particulariter novum quiddam fu- mere ; adeoque G. nihil aliud patientem iuter paroxyfmorum infultus , & medici tentamina dividere » e quibus fi poferiora minus commode cedant, facile etiam prioribus prsejudicium inde contingat.

.Optima itaque tertianam etiam traclandi methodus eft , quam in al- Jegatis problematibus laudavit D. D. Prsefes ; medicatio in paroxyfmos , ^ in paroxyfnis ; nempe verfus paroxyfmos , & m iifdem. Modus op- timus , materi<e ita occurrere atque fuccurrere , ut excretioni obfequens, tanto facilius inde eiiciatur. Sive furfum illud fiat per vomitum , five per diarrh&am, imo vel fpontaneum placidum alvi fucceifum.

Hoc fi ita rede peragitur , fuccedit non folum paroxyfmus , trauquil- le admodum atque commode, quin etiam leviter atque brevius ; Sed fi alteri ingr.uenti iterum eadem ratione occurratur , quin hoc idem tertio eciam repetatur, decrefcunt non fclum hi magis magisque , impetu seque ac duratione, fed ceffant etiam tanto eitius in univerftim. Et hoc qui- dem eo certius , quo m.igis tempejlive , primo ftatim aut fecundo paro- xyfmo , ita fubventum fuit , & quidera eo fucceffu , ut natura vel fyonte , v.el artis fubiidia fequens, exxyetiones decentes , perpetravit.

E 3 Quan-

38 S T H A L,

Qpandc vero paroxyfmus etiam aftus fucceflit , fubfefvtendum & nuie eft , turn fufficiente dilutione , tum quietiore , ad minimum certe non impatiente , continentia ; fub exituni autem"aeftus , vel ftrto regimine , vel Medtcamentis etiam prudenter atque moderate fuppeditatis , eo dirigenda eft natura, ut ctiam ventilatio per fudorem proportionatum , exitum in- veniat ; qui nempe rcfpondeat magnitudini xttas praegreifi.

Intermedio die eo refpiciendum e(t , ne natura, iive ajfumendo , fwe retinendo oneretur, quod duplici modo fit. Primo : quando plus quam convenit , ailumitur ; fecundo : quando etiam coniuetae debitse excrctio- nes non decenter peraguntur. Priori infervit incemperantia in edendo & bibendo; nimium , difpepta , frigida, &c. Poiteriori modo incommud* iunt alvi adjiri&iones , & improvida^ imo temerari;e corperis refrigeratio- ries , inprimis autem tranfnus e caiore in frigus.

Medicamenta huc facienta , funt. (j) Digejliva , inrer qusc tartarus viiriolatm , amarus , arcAnnm duphcatum purum , nitrum , cum abior- bentibus ajlraceit , & antimunio diaphorttico , egregium habsnt ufum, & omnibus aliis artificiis f.icile parem ; modo moderath , proportionatis, do- fibus. In antiquiore jam atque fegniore conatu , fincerum />/'/>er , ^w^;- for, nfiuc iin. Ubi etiam Anicira , inprimis abfnthiwn , centaurium , rtf* *//'x gentiana , obfirmatis & jan lentefcentibus , conferunt.

Vomitoria nota funt , fed raro neceffaria. Si quis intermedio die ta* lia dare voluerit , in rohujiioribus inprimis erit integrum , rariilime ta- men necejfarium.

Sub finem */?/« , temperatse effentise Alexipharmaca , exigua dofis pro- deric ; major non asque ,• neutra vero necejfaria erit j imo ne quideni utilis y nifi fimu! admodum quietum regimen fervetur ; imo verofine hoe magis mojc;« , certiilime incommoda & molefb. Sit tamen regimen noii tam calorem affedl.ms , quam qitietem confervans. Cavendo etiam , ne mox inde patiens iterum furgat & libere circumcat , nedum frigore a= btitatur.

Cortice Jefuitico nnn folum o/>/# non eft , fed revera vix ipfi tifus eft j nifi ultimo cafu , quando motus febrilis niidus atque folus , confumta jamdudum niateria proportionata , tandem cohibendus venit. Quo tem- pore tamen , iicut univerfa reliqua efficacia , huic cortici non folura gemina penitus praeftat, fed ionge minore impetu cohibcndi , adeoque omnimoda fecuritate , manifefto antecellit , Crocus ille Martialis antimo- tiiatus felectus, quem D. D. Pr?efes defcripiit Menfe Januario 169%. Qiiid etiam hic pneftiturus fit Mars per alcali jixum foltttus , experientise eom- mcndamus. FillnU Wildeganfi veiae nempe opium , vel per fe prius cor- rectum, vel cum corrigentibus bonis exhibitum , & quidem vefpera pa- roxyfmum prsecedente exhibendse, NB. ablata materiat ad motum tan- tum aifuetum cohibendum , pariter valent ; iicut etiam FiliuU Mattku

feu

DETERTIANAFEBRIS. 39

feu Starckey i quamvis hae non raro , inprimis ubi adhuc materia re(K- tat , fequente mane vomitum , aliquando diarrhmm poft fc trahant.

Nos cum hoc loco fermonem habeamus ds febre tertiana Jimplici & legitima , alfeveramus, quod hifce rebus ip(i nihil opus (It , fcd unice illis , quse ante nominavimus : imo vero methodo , quae horum omnium velut anima eft,

Sppprejjio vero febrium quocunque tandem ftatu materU adhuc iftJi- gejlx , reliduge, retinendae , pure temeraria eft , & fciens talium admini- ftratio a bonis viris aliena.

Omnia vero fpecijica , quae di&is fcopis non primario fatisfaciunt , falfa funt & irrita.

Qoncha. fluviatiles , imo rivulorum , ufla , &a(Tervatx, largioribus do- /ibus » robujlioribui individuis , at nonnill penitus in initio, aut poft a- Siquot iterum paroxyfmos, faciunt haud raro operae pretium ; fed ma- jilfefta calcaria refolvente fua efficacia.

Sufficere haec po/funt , pro medica confideratione hiftorU , pathologU , tkerapi<zt imo materia medic<t , febrium tertianarum verae indoli quadran- tis. Deo vero ter optimo maximo , pro prseltito beneiicio & gratia fua , iu &oc etiarrj ccepto exequendo , gratias perfolvimus immortales.

(4o;

J, GODO F,

C L I I.

J. GOTHOFRED. BERGER

E T

HENRICI DAVID STIELER

DE CHINCHINA

AB INIQJtflS JUDICIIS VINDICATA.

^itteb. 17 ji.

Vifcut. Mtdico-Pratf. Tom. V.

(43 )

UU I ■ ""■■■- ■'■"" ,

I.

MErito divina vocatur medendi fcientia , atque ad ipfuiti auctorem Ueum refertur. Namque is , uti e(t benignus & providus in ge- *ius noftrum univerfum , e rerra herbas procreavit , & alia rernedio- fum genera condidit, fuis quacque vir bus pracdita , quorum ufu , & crebra efFe&orum atque eventuuni obfervatione, orta eft haec faluta- jris profdfio , fubinde aliorum falute , alioium intcritu, perniciofa diC cernens a falutanbus. Quam ideo nusquam non eife , vere Ce/fus l. de ye med. fcripllt, in prnfat. Siquidem etiam imperitiifimae gemes her- bas , aliaque prompta in auxilium vulneium morborumque noveriut. Quod emm ille apud Plutardmm teftatur , in dtalogo de brutorum rati- pne , fama acceptum , velle aegyptios omnes inde ufque ab initio mc~ dicos audire : idem de gentibus aliis , minus quidem cultis & mora- Jtis , apud alios , ac fpecittim de indiarum incolis, gtnere hominum in- doclo & agrefti, apud Gul. Pifonem , lib. li.de indicz utriusqne re na- tur. & msd. in introdulh relatum legimus : eos paifim omnes medicu ram facerc , & morborum noticiam ex (jmptomatibus venari, ac ne- gleclis caufis occultis & abditis , communi quadam animi notione eru- ere indicationes ex moibis , iisque fatisfacere contrarium remedium op- fonendo , & hos quidem per manus fibi trad.tis medendi pracceptis , atque remedi s , tantum in arte profeciiie , ut etiam eos , de quorum falute defperarint europaei , iique do&i , medici , & chirurgi , cum ho- f.um adniiratione brevi felieiter fanarinf.

IL

AC utinam hac fimplici via omni xvo ad hzec ufque tetupora me- dici procejTtifent , &, fpretis rerum naturalnnn , quse vocant , jprincipiis , caufifque phyficis , ac hypothefibus ali s , utnoc dubiis , & incertis , certa tantum , & explorata, caufas v uta morborum evidentes, & evenientia in his phsenomena , atque efredus , & vires temediorum, eventuumque varietates , diligenter notaifent. Sic enim illa fdluberrima difciplina , uti ab omni philofophorum feela fecreta : ita , omni libera opprobrio vanarum opinionum , poft obfervationem tam diuturnam , in hac praefertim anatomes luce , quse perfpicue docet , a circulo fan- gu'nis vitam pendere , ab illo perfectionis faftigio nunc paulo abeifet pro- pius, quo eam vel chymiae , vel philofophse experimentalis atque me- chanicse adjumemo, perductam eife, multi fruftra glonantur. Sed pof- teaquam medici , feptis revulfis, altius qusrdam agitare conati , rerum siuoque naturae fibi sognkionem vendicaverunt , tanquum finc ea trunca

F 2 cV

44 B E R G E R

& debiHs medicina eflet, ab illa re&a via defcivere , & phyficorum cfiy^ micorumque fequuti fententias , multa , eaque contraria , opinionum com- menta in illam introduxerunt , atque in varias divifi fedlas , ita fuis qu:« que hypothcfibus indulfere , ut non tam de morbis, recte cognofcen- dis , & curanuis , quam de reddendis illorum ex fuis principiis rationi- bus , iifque ad hsee fomnia reducendis , atque ad eadem accommodanda medendi ratione, cogitarint. Quo fieri omnino debuit , ut , in varios delapfi .errotes , id demum , ubi medicina opus eft , adeptos fe fentiant,- ut vcrba fuperfint , defit nicdendi fcientia. Ecquid enim nos aliud confe- quutos putemus , ve! ex atomorum Democriti , & Epicuri , figura motu- que varijrum , & huc iliuc , fufque deque , cafu & temere concurfan- tium , glomere, atque ex omni ,- quam cutn Gaffendo multi fuam fece- runt , philofophia corpufculari , vel ex materia , forma & quatuor ele- mentis peripateticorum , vel ex materia fubtili Cartcfii, & ignotis tenuif- fimarum patticuiarum motus legibus & figuris , vel ex fale , fulphure & mercurio chymicorum , acidi item & alcali pugnis , vel ex calidi innati, & humidi radicalis , ignifque vitalis , tot porro facultatum , fpirituum, archseorum , fermentorumque, ac ejus farin^e fabiilis aliis? quam ut hu- jufmodi medicinse seque ac philofophise illius varix levitas & inconftantia appareat. Quse fi miiius in philofophia reipublicx obeft: tamen in me- dicina csedes & funera pmrare poteft. Ciim eiiim de primis rerum princi- piis , & hypothefibus ejufmodi aliis , quibus ad explicandas vitse , & fa- nitatis , morborumque , ac remediorum , caufas vulgo uti folent , ne- que inter fapientiae prcfeffores , neque inter medicos conveniat , quid certius eft, quam quod illa oir.nia incerta fint & dubia , atque ipfa adeo medicina , qusc ejuimodi principiis fuperftruitur , incerta & dubia elJe debeat '{

1 1 i.

At vero nihil hxc dmnia ad medicinam pertinere , eo qiioque difcs tur, quod , uti jam pridem I. c. Celfus animadvertit , tam hi , qui ta= lia ftatuerint , quam illi , qui diverfa de iftis fenferint , ac etiamnum fentiant , ad eandem tamen fmitatem remediis ufu exploratis homines perduxerint olim , hodieque perducant. Ex quo cuivis eft perfpicuum, caufarum huiufmodi , quse a conjecluris liominum pendent , & difputa-; tione huc illuc trahuntur , inveftigntionem in medicina fupervacaneam, ac inutilem , nec raro damnofam effe, atque ad eam artem non magis conferre , quam morborum & remediorum , quse non ex bypothefibus; ied ufu difcitur , cognitionem. Siquidem toto die experimur , morbos, iebres v. c. intermittentes, tam ab his curari , qui hsec aliave agnof- cunt principia rerum , quam ab iilis , qui illorum omnium funt ignari, aut ea cuncta pro ineptiis habent , & rident. Eandem cffe rationem ali- arurn hypochcfium , carundem exemplo febrium patet. Has enim fanari

conftat

1

DE CHINCHINA. 4y

conftat non m'nus ab iis , qui febres iftas oriri volunt ab humoribus putridis, per intervalla cor affligentibus , quam ab illis, qui eas vel a pituita , vel a bi!e, vel a fucco pancreatico > aut fermento quodam a- cido , vel a fanguinis fermentatione atque effervefcentia p. n. vel a fpi- ritu quodam vitali , aut animali , accenfo , archseove irafcente & furio- Jo , caufifque aliis , nullo nexu cum fuperioribus colligatis , proficifci contendunt. Qua quidem ratione fieri videas, idem genus remedii, quod jllis in febribus prodefle ufus docuit , huic putridos abigere humores , illi pituitam , ifti bilem , alteri humorem acidum corrigere pofro qui- bufdam fermentationem atque effervefcentiam fanguinis fiftere , nonnul- lis impetum tumultumque fpirituum fedare , vel iratum placare archs- um , aliis a!ia , & quibufvis qusevis facere , eoque ridiculas- reddi hy- pothefes & feclas medicorum , atque , detracla hac larva, apparere de- mum , quantuci inani hoc hypothefium amore , & intermifTo obfervan- di ftudio , tot retro feculis damni pafTa fit medicina , eamque , fibi re- lictam , five nudam & fimplicem, nullique implicitam fedse , fed , quod principio dixi , caufarum faltem evidentium , & viriurri morborum, re- mediorumque , obfervatione , five experientia, fultam & innixam , fa- lutarem demum & optimam efTe. Nam quod de febribus dictum eft5 Idem de morbis valere aliis, neminem intelligentium latere poteft.

i v,-

Qux quidem dum affirmo , nihil interea detraclum volo , vel matfie- feos , vel philofophise experimentalis ftudiis : fiquidem non uno modo artificis ingenium excitant & acuunt: & quanivis rion faciant medicum, tamen ornant eum , & aptiorem medicinse redduiit , modo caveat , rie cornicum oculos fubtiliori acie configere nitatur , & fibi mathematicanl quandam theoriam % ufu medico deftitutam , fingat, atque obfcuris om- nibus , non quidem a cogitatione , fed ab ipfa arte rejectis , veriffimum eiTe putet , de quo alicubi conqueftus eft Verulamius , defiderari adhuc philofophiam naturalem veram , ac realerri , ciii medicinse fcientia inre- dificetur. Merito autem hypothefes improbo , ac rejicio , quse vitas nof- trse , & morbis , atque remediis affinguritur , ipfique pfaxi , invita ex- perientia , fubfternuntur. Cui quiuern rei , ut multa omittam alia , vei unus cortex peruvianus , qui vulgo china chinae , itemque kinkina , di- citur , luculento efTe documento poteft , quem operse pretium efTe puta« Vi , hoc loco ab iniquis , quae interrupta falfis hypothefibus experientia peperit , judiciis vindicari , quod fibi paf remedium in tollendis febribus intermittentibus non habcat. Nam etfi id fatis etiam alii oftenderunt I tamen prxcipites quotundam de natura & viribus ejus corticis opinio^ nes tantum valuere , ut apud multos hodieque male audiat tutifiicnum iU lud pariter atque ejfficaciffimurn genus remediorum.

F 3 K

4* & E R G E R;

V.

Id autem , opinor, notius jam eft , quam, ut exponi debeat, Mum corticem Arboris efle peruvianae , indis kma di&ae, cujus hiitotiam an- tonio Bollo debemus , eumque , diu ante ab illis adverfus febres inter- mittentes , adh beri folitum , medio fuperiori demutn feculo , poftqjam tatn diu remedium hujufmodi omni artis ingenio frultra quaefitum & op- tatum fuit , europae innotuifle , accedente mox tanta ubivis terrarum exiftimatione , ut , cum in febre quavis intermittente , ipfaque quartana, quae quondam inter fcandala medicorum referebatur , hora una alterave ante paroxyfmum , unius , vel duarum pondere drachmarum, ex vino, vel aqua , datus , nunc unum , pluresve averteret paroxyfmos , modo totam febrim fugaret, vulgo pulveris febrifugi nomen meruerit. Sed uti rerum pmnium, fic etiam rcmediorum quaedam funt viciditudines. Nam & illa , quae nuper in magno habita fuerunt pretio , tandem quoque occidunt , & fubinde refufcitantur. Id quod eidem huic cortici evenit. Vix enim fama ejus plerafque europae partes pervaferat , cum a multis, non modo e vulgo , fed etiam principibus medicorum, medicinae empi- ricas , fallacis & dolofae , nomine appellaretur , quod interdum quidem febrim G.pprimeret, plerumque vero quofdam ejus paroxyfmos tantum, fufpenderet , certa graviorique recidiva. Neque adeo ejus ufu plus effici, quam , fi ulceri cavo , & mox erupturo , cicatrix inducatur. Quodfi fu- b ata fit febris , non tamen aegrotum curatum efle , fed vifia humorum relinqui , indeque non folum reverti fcbres, & faepius multiplicari , neq raro continuas fieri, fed morbos etiam alios diuturnos» febri graviores* yel reltare, vel nafci.

V ??

Cui quidem opinioni favebat , atque occafionem dabat hypothefis , qua

febns in fermentatione quadam fanguinis aucla , fecretioni noxiae mate-

riac utili , ac neceflaria, confiftere credebatur. Huic deinde facile erat ,

aliam addere hvpothefin: vi corticis illum fanguinis motum cohiberi , &

jlifti , eoque dtfpumationem hujus , & necelfarias fecretiones , excretio-

nesque , minui, & detentam intus materiam noxiam , in vafis & vi£

ceribus coacervari & figi , ac periculofas excitari obftrucliones , nec mo-

do pejores inde recidivas , fed etiam alia , his graviora, mala proficifci.

jNeque enim corticem vi &, facultate afia , qunm conftringente humo-

res , & vifcera , vafaque , aut praeterea abforbente quidem fermentum

febrile acidum , fed illud tamen concentr inte , atquc abdente in vafis &

vifceribus , pollere. Hoc jacto fundamento , etiam non difRcile erat aiiis,

eadcm vi corticis coanguftante & figente irato ac faevienti cerebro & ner-

vis , aut ubicunque tumultuanti, fpiritui & archaeo , quo minus infen-

fam natunc materiam aggrcdiatur , &ejiciat, compedes injicere, & por-

so

DE fcHlNCHINA." 47

1*0 cuivis quidvis fingere , modo vis remedii conftringetis , figens , con- centrans , includens , & abdens noxiam materiam , eoque motus & in* fultus febriles remorans, febres autem nonauferens, farta tecta mane- at. Quo quidem fiebat , ut etiam ii , qui , experientia convicti , chin- chinam febres cutare fateri habebant, id tamen ea non tam tuto , nec tam cito , jucundeque , quam ope falium, fieri, cum barbette , prax, lib. III, cap. 3. exiftimarent.

V I I.

His cum confentirent alii , alii ditTentirent , inter difputationes , con- certationum plenas , in medium prodit empiricus britannus , qui , ufu londini edoctus , non quamvis chinchinae quantitatem febres depellere, & nimium dari pro una dofi ante acceilionem , nec tamen fatis refti- tuendse confirmandaeque fanitati , eumque corticem , quod eo modo eifi- cere minus poflit , aucla, fed divifa in plures partes, dofi , ac iteratis vicibus ftatim a paroxyfmo , eodem die vacuoque tempore, fumta , fe- liciter prjeftare , de nulla folicitus hypotheii , qua id ratione fieret, Lu- tetiam Parifiorum fe contulit * tantaque ibi felicitate hanc methodum adhibuit , ut accitus ad curationem fereniilimi delphini , febri laboran- tis tertiana , ipfi regi remedium aperuerit , magna auri vi , & annuis re- ditibus, equeftrique ordine donatus. Quam deinde medicinam rex tanti fecit, ut eam fcriptis divulgari juberet , conftatque , non alio huc ufque remedio ufum eiTe regem , quotiefcunque febre quadam intermittente corriperetur. Ita igitur , quod indi empirici invenerunt remedium , a medicis vero rationalibus in contemtum adductum eft , inventa meliori utendi ratione , empiricus britannus dignitati fuae reftituit. Idem vero docti quidam viri eodem tempore literis prodiderunt , e quibus in pri- mis Sydenhamius Tr. de morb. acui. & in ep. ad Rob. Brady , laudem me- retur , quamvis aliter Lijihero videatur , qui modum exhibendi corticem hora una alterave ante acceifionem vel centies a fe feliciter compertum eife , fcribit , exerc. med. 1 1 1 .

VIII,

Namque illud profeclo exercitatione artis & crebra prndentum ob- (ervatione jam fatis notum eft , febres intermittentes , modo primarum viarum ratio habeatur , & ventriculus , ubi aut bilis segrum , aut cru- ditas , male habet , vomitione levetur , alvufque comprelfa folvatur , fo- lius ufu corticis , tuto, celeriter, jucundeque curari, fiquidem is ftatim a paroxyfmo , fimul atque corpus integrum eft , unius pondere fcrupu- li, vel plus minufve , pro ratione «ctatis & conftitutionis corporis , ca- piatur , & ita medio tempore , prout id longius, vel brevius eft, fin- gulis horis, vel altera, aut tertia quaque hora , ad novae ufque accef- iionis tempus , continuetur , ita o^uidem, ut intervallo unius diei in

48 B E R G E R,

tertiana , minimum femiuncia , & biduo in quartana uncia una confli- matur , & , five redierit paroxyfmus , five decelferit , eodem medio tem- pore eadem medendi ratio adhibeatur, minore tamen corticis quantita- te , ubi ille non adfuerit. Namque ita febris fkpius prima alterave vice decedet, aut multo mitior futura eft, &, tertia vice adhibito remedio, fere femper ceffabit. Pari modo eciam in quotidiana , & duplici triplici- que tertiana , vel quartana , occafioni ferviendum eft, ut medio quoque cempore cortex , quanta fatis eft copia, adhibeatur. Sic enim canalem ali- mentorum , chylique vias , & ipfum fanguinem vi fua fenfim imbuit , ac vkiatam corporis oeconomiam paulatim reftituit , & corrigit , & infantes pnerperafque ac fenes, nec minus viros, quam mulieres adjuvat, atque id quidem moderate, citraque ullam moleftiam , quae dofin majorem facile confequitur , efficit. Qito vero tuti a recidiva fimus , una alterave a febris difcetfu hebdomade repetitus per dies aliquot corticis ufus , bis , vel pluries in die, prout neceliitas requifierit , efficiet. Quin imo aii- quando tertia, quartaque vice per eadem , aut longiora temporis inter- valla , ac pracfertim , ubi quaedam febris immmentis figna fe produnt , eadem methodus utilis ac neceifana erit. Nam plerumque unius curatio aduiti fefcunciam , vel uncias duas , corticis requirit , raroque infra un- eiam unam abfolvitur. Non opus eft hic arferre exempla febris quarta- nae, itemque tertianarum duplicium, ac triplicium , quse , cum ufui cor- ticis , fatis quidem diu, fed copia minus fufficiente , adhibiti , haud ccffarent , ejus aucta faltem , & iterata faepius , dofi feliciter proRigatse fuerunt. Hoc modo ufu & exercitatione conftat , non tantum curatio- n is eventum certum reddi, fed etiam tempus eventus pracdici , neque aMud eo cortice prasfentius anditotum excogitari poffe, ac quscvis illum rcmedia alia febrifuga , vel ex ftibio , bydrargyro , & auro , vel ex cruf- taccis & teftaceis , vel ex herbis , corticibus , & lignis amaris , aroma» ticis , & adftringentibus , vel ex falibus omnis generis , parata , multis 1 oft fe intervallis relinquere. Quo tamen loco non praetermittendum eft, fublata febri , alvum , quotiescunque ex intermiflione officii fadla eft igna- vior , lenientibus faltem remediis fubinde folicitandam , atque in viam officii , qua exorbitaverat , reducendam , tum quoque , ubi qusedam in prsecordiis ventreque moleftia fentitur, & homo neque cibum recte ap- petit , neque ab eodem fumto juvatur , blanda vomitione , vel inferius benignis & mitibus auxiiiis , per intervalla clementer expurgandam effe, ne ex f iburra ventris , vel refiduo humore vitiofo , nova vis materiae noxiae fuccrefcat , & vix febri liberatum voto fuo defraudet, ac reci- dvam , vel morbum alium , pariat. Cui quidem fco^o etiam chinchina, mitiori fociata purganti , ut placet Deckero , exerc Pr. p. 2^1. conveni- ,et. Ad cathartica vero fortiora , five naturam magnopere turbantia, a- gitantiaqne praefidia , non temere accedendum eiie , meri^o multi artjs ncntj monent , qui infaufto id eventu , & certa cum recidiva , plerum-

que

D E CHINCHIK A. 49

fieri, obfervarunt , quod nondum fatis firmatus tonus ventriculi, & inteftinorum , novam ab illorum (timulo vim patiatur , atque compages inprimis tenerrima vaforum lacteorum facile labem inde capiat*

I X.

Neque vero probare vulgari medicorum cantilena fedu&i Sydenhamil eautionem poifum* ut ne prsemature nimis, & antequam febris ipfa fuo fe marte aliquantifper protriverit* in ufum hic cortex ducatur : quod a- lioqui non illud folum metuendum fit , ne a pnepropero ejus ufu inef- ficax reddatur , & fpem jegri fallat , fed etiam , ne de aegrotantis vita a- gatur , li fanguini, omni fermentationis nifu fe defpumanti , eam dere- pente injiciamus remorarm Namque ex opinione vulgi , falfaque hypo- thefi , hanc profeclam elfe caurionem * fatis cuivis intelligenti patet. Rec- tius Bddus, Donzellus , Protofpatharius , Liftenu , Mortonus , Jones , muiti- que alii , ftatueuint * & nuper admodum doelitlimus Bohnius , fenex ex* perientitfimus , ad verfus Baglivum , peculiari dijf. de pr&mut. intermittent, fuga fufpe&d , praeelare oftendit , id quod experientia docet , prsemiffis quidem , fi opus fuerit , evacuantibus , ac prsefertim emeticis , mox i* lieunte morbo , & ante , quam febris radices egerit , & fuccos, vifce- raque , ac vires corporis labefaclarit , ufu corticis vires illius feliciter frangi & atteri. Sic enim nec recidivarum , nec illorum metus eft ma- lorum , quae male Baglivus ufui corticis adfcribit * cum febri , ac perver- fse curationi , ipfiufque impuritati corporis debuiflet , quia recto corti- e!s ufu , naturam egregie adjuvantis * caufam illorum inalorum unacuni febri tolli, & experientia monftrat * & ratio fuffragatur , ita ut lauda- tus modo Bohnius 1. c. teftetur, innumerabiles fere * quibus initio mor* bi cortieem prrebuerit, eoque febrim fanarit , nihil damni cepitfe. A©' minus quidem cum ufu artis convenits , quod habet Baglivus , cum prax^ lib. 11. §.2 cff 3 3 fcribit j febrim tertianam nonnifi elapfo decimo quar- to die , quo quidem tempore fponte naturse finiatur, febrifuga pati j & irrito prorfus conatu ante illud tempus remedia qusevis adhiberi , auC eerte non fine ingenti damno rudes medicos intempeftivo febrifugorum ufu eam febrim , veluti in ovo , jugulare conari : quod , paucis inter- je&is diebus , vel ipfa redeat ferocius , vel ejus loco quamplures gravif- fimi morbi , afthmata , hydropes , febres lentse , phthifes 5 aliaque ma- la , emergant. Hic difcere potuitfet a Praeceptore fuo , Luca Tozzi , quenl rudem videri nolit ipfe Baglivus , aphorifmum Hippocratis LlX , Secl, IV j quo terti ina exquifita feptenis ad fummum circuitibus terminari dU eitur, quove illius fententia inhititur , non ita capiendum efle , ac (1 ante feptem circuitus ■, five ante diem decimum tertium > quo feptima accetfio revertieur, febris hcec nunquam a natura vincatur , fed fum- mum eo terminum indigitari, ita , ut fenfus fit, febrim hanc exquiii-

Dijput. Medico-Pratf, Tom, V» G tam ,

f°

B E R G E R,

fi non prius , quam tardiilime feptima acceiTione rmiri , atque extremum ejus terminum elle feptimum acceffionis reditum , cum fcilicet , ut ait Tozzi , cornm. in aph. Htpp. p. 322, nullo artificis auxilio interrupta , fponte fna , ut conjuevit , proccjferit. Sin , addit idem , antifebrilium me- dicamentortan , ut nojira jit atate , ujk corticis peruviani , ejns impetnsin- fritigatur , & periodicum fermentum hebetetur , projecio citius effet abitu- ra , ftctit jamnunc pa/Jim expenmur. At vero febnm hanc nro quHem illo finiri termino, fed fien pleiumque , ut vet errore curant.s , aut £*• groti , vel ipfius rnala natursc habitud.ne , vel confticutione aens mi« nus congruri , cauftve alia occulta , febris non moJo uitra illum termi- num excendatur, fed etiam duplex triplexve evadat , notum eft cuique, & ipfe monuic Hippocrates , cum in coacis , tcrcianam evquificam , aut quinque, aut feptem , aut novem periodis finiri , tradit. Quamobrem hic docliifimus medicus febri hujufmodi mature remedia adhiberi ipfe voluit , cum lib. II. de morb. inquit : Si febris tertiaua detineat , ftquu dem pojt tres paroxyfmos quartus prehendat , purgaus ptr inferiora propi- nato : quodfi purgante non egere tibi videatur , pentaphy/li radices , aceta- buli qnantitate in tiqua tritas , bibendas dato. Si vero nec ftc quidem fe- detur , ubi multa calida laverit , trifolium , & fiiphii fuccum cum vino pa- pi aqiiaadmuta, propiuato , reclinatumqtte Jiragulis , dum Judst > contegitof

%

Non pluris facienda eft experientia Vallilii, cum in ep. ad Bkglivvnf^ gallos , fcnbit , pene omnes chmchina in febribus fcliciter uti , fed mi- nime id in agro romano , natura galliae , ob varietates ventorum , tcm- pelhitumque cceli , & exhalationem , valde diifimili , fuccedere. Quapro- pter ufum ejus remedii ad framandam fiftendamque febrim ridet , & nunquam iJ , nili in hne febrium , ad roborandum faltem ftomachum, morbi diuturnitate relaxatum , atque ad reftituendum primrevo vi^ori fanguinem , longa morbi praefentia jam vapidum , adhibendum cenfer. Sed mireris merito , medicum romanum hon pari felicitate eundem ad- hibere corticem didicifle , qua illo non folum adverfus febres intermit- ientes tam diu magno lucro patres Jefuitaj in coPegio romano , fed ip- fis quoque in febribus quibuflam continuis medici romani , ut Cardiua- lis de Lugo teftatur in ep. ad Lanzouium , ufi fuerint. Eundem corticis erfcclum , quem evidentem , ac miraculofum vocat , etiam florentise ex- pertus , ita pubiice collaudat fr. Redi in e.xper. natur. p. 143 , ut prx- diclis patribus univerfum orbem giatias debere putet , quod eundem pri- mi omnium cum tanta fua gloria in Europam detulerinr. (^uo vero mi- nus viribus corticis ventorum ac tempeftatum mutationes , atque ex- halationes foifilium , obftare videantur, fecurum Pallilium laudatus mo- du Tozzi , neapolitanus } medicus dodus > & longo ufu exereitatus, red-

dcrs

t) E C H I N C H I N A. ?i

eere poteft, qui 1. c. occafione aphorifmi Hipp. XXV , Secl. II. febres quar- tanas , quas antehac medici longiffimas , ac fere immedicabiles , habue- rint , hac noftra aetate unius ope corticis peruviani , tam cito tutoque fugari , docet , ut vel hinc patere liquido pofTit, quam hsec veterum , jn mcdicina facienda, temporibus praecellant. Neque folum in quartanis, fed etiam in tertianis, ceterifque intermittentibus, cum primum funt in- vafurse , utiliter adhiberi , teftatur. Quin imo fibi compertum e:*e art , eundem corticem febres quoque continuas , fi opportune adhibeatur , infnngere , atque intercipere , etiamfi mali moris fint , nullumque ca- tharticum prsemiffum ; modo dies aliquot prseterierint , quibus fermew- tum febrile quodammodo extenuatum , exagitatum , ac diflblutum fueiit.

X I.

Equidem majorcnuputarim cautioncm requiri iri ufu corticis peruvi- ani in curatione febrium contmuarum , neque eum temere adhibendum effe iis in febribus, qure continentes funt , nec remittunt* nullaque afHi- ctis quietiora tempora prscftant , fed uno tantum circuitu abfolvuntur. Neque vero eidem facile locus erit concedendus in quibufvis continuis» quse remifliones atque exacerbationes fuas , eafque vel ftatas & certas , Vel incertas vagafque , habent. In quibus enim febribus seftus atque e- xacerbatio vehementius diutiufque urget , & minor eft remiffio , eifdem minus par vis corticis deprehenditur : Quo vero e^edem plus de fervo- re remiuunt , & propius accedunt ad intermittentes > ita , ut ante no- V;:m scctffionem , aut leve externarum partium frigus , aut dorfum oc- cupantes horrores, perfcntiantur , hoc tutius iis hunc corticem , rriajo'- rique erflcacia , adhibere licebit. Ex quo facile intelligitur, fcbrium con- tinuarura , flve acutae fint , five lentse , quarum & certi circuitus , & quietiora funt tempora ■, expeditiorem rationem effe. Ac de his quidem intelligendre funt obfervationes » quas in zodiaco med. gall. ann. 11 , w, <ang. & a)in. V, m. ian. itemque apud Badum , tr. de cort. peruv. & typucciwn , ep. ad Protofpath. relatas legimus. Nam ubi fanguis lentef- €ens naturae negotium creat , & inflammatio fubeft , seftuque continuo corpus jadtatur & intcnditur, melius falibus nitrofis , & alcalicis, fal- fifque , ac ejus generis remediis , seftum temperantibus pariter , ac fuci- km blandumque cientibus fudorem , rem agi comperimus. Idemque hautl raro obtinet in intermittendbus , quse pluribus paroxyfmis , iifc.ue prse- fertim vagis, uno die vires conveliunt, neque procul a continuis abfunt»

X I I.

Atque h?ec quidem in ufu quotidiano collocata funt. Accedit , quod «tidem experientia comprobavit , hoc majore corticem vi pollere , quo

52 B E R G E R,

fimplicior ejus eft praeparatio & compofitio. Solent quidem alii alia , tan- quam corrigentia , vel adjuvantia , ac przefertim iulem abfinthii, vel cjus generis alium, nitrum item antimoniatum, arcanum duplicatum , tartarum vitriolatum , falem ammoniacum , antimonium dia horeticum, bezoardicum minerale , pulveres teftaceos & auftaceos, corticem fraxi- ni , lignum colubrinum , juniperi , fatfafras , rad. gentian«e , contrayer- V9e , ferpefttariae virgin. baccas juniperi, fabas S. Ignatii, putamina nu- cum , herb. abiinth. chamaedr. fi. centaurii min. chamxmeli , fulphuris, theriacam , ipfumque opium , & varia demum purgantja , cortici cam- mifcere, & fuas quifque compofitiones commendare. bed modus hic, ne farrago fiat remediorum , adhibendus eft , imitatione naturae, quae nihil fruftra , aut fuperflui, facit: ficut contra etiam nulla in re deficit. Id optime prjfca vetuftas fcivit , & merito de indis Pijq I. c. his ver- bis laudat : Certe Cfim cpnfdero , gentem hanc ftmplicibus , £•? cuivis oh- viis , ac viliorihus , herhis feliciter mederi affeciihtts contra naturam , tam externis , qitam internis : non duhito prifcam medicinam omnino talemfuif fe , ac maximam partem compofitorum ijtorum medicamentorum , a recen- tioribus inventam ejfe , fuo potius , quam agrotantium , commodo. fjt vix tne contineam , quin cum Plinio exclamem : Qiio deorum ijiam perjidiam pionjlrante ? h&c conjiituta funt , ut fcpe contrariis qualitatibus conjtantict medicamenpa fimul mifceantur , niji ut carnijicinam (addo £f? aurifcinam) in humanum genus exercearnius. Quare tametli cum. Sydenhamio ilios om- nes , qui aliud quid, prseter idoneum vehiculum , eidem cortici adjici» unt , vel infcitiae , vel doti jnali, arguere nolim: tamen, fi dicendum eft id , quod toties exploratum compertumque multi docli viri habent, folius mihi corticis ufus fanaiidis fcbribus intermittentibus plerumque fuflficere videtur, modo in tenuiffimum redactus pulverem , quacumque libuerit forma , in quam ope aquae , vini , & fyrupi cujusdim , redigi facile poteft, eo quem dixi , modo adhibeatur. Siquidem nullum mii- cendi artificium poftnlat , fed cujusvis tantum palato idoneo vehiculo ita aptandus eft , ne vis eius ab additis mnuatur. Neque majorem vim yel liquoribus , cum cortice fermentatis , vel ejus eflentiae , fpiritu vini jparatae, extra&ove , tribuendum puiO.

X I I L

Ut vero foae vires corticis compertae funt & rnanifeftae : fic ratio & caufa earum minus quidem conftat. De qua cum fir (fhficile dicere , perinde , ut res poftulat , ibo , qua p.otero , & quidem medico magis • quam philofophico pede , yifurus primo ea, qux fenlibus patent , & tety- ta,bo dunde, qjioufque in ioteriora penetrare juvef <& I C'.-at. S >tis aurent o inor conftar.e , faporem chinchinse perquam amarum , & fu:»adfttn- remcai effe, Kotum eft etjara, eum vi ignis paruai 'iiuuons vcl fpi-

' ' " * ' " m*

DE CHINCHINA. 53

acidi , & oleum foctidum & eraiTum , falemque , herbarum more ama- rarum , lixiviuro , five alcalicttm fixum , prxbere , uti Pitcarnius , dijf. nted. p. 137, & Lemery , curju chym. edit. V. cap. XIX, p. 341 , BO- tarunt, & lpfe comperi. Tum vero & illud ii.quet , eundem corticem omnis gener.s liquoribus folvi & extrahi , atque aquae , viuo , & fpi- ri-tui vini faporem fuum facillime laiglri , ac infufionem ejus in vino nou rninus, quani decodionem in aqita , fanguini , vena fecta miifo , per- rnixtam, Suidum eum & rutilantem reddere , & porro decoctionem il- lam , ad unam duasve uncias in venam canis jugularem fiphone immif- fi-m , vehementem primo palpitationem cord:s , mox fpafmos v.irio.s , ia tetanum demum , mortemque , definentes, inducere, &, fedtis dem- c\e ven.is , fanguinem rutilantem , & nimis temiem , rarumque , proflu- ,ere , ut factis experimentis teftatur jo. Freind in euimeuol. cap. XIV. Quibus addendus eft erTectus varius , quem prudens quifque , cui fimi- liaris eft ejus corticis ufus , deprehendit , & multi pradtantes arte viri, ac praefertim d'Aquin, Lijlerus , Uohnius , Monginotus , Sydenhauiius , Jo- ties, Pekerus ., aairnadverterunt , egregic hunc corticem ventric.dum ro- borare , & acuere appetitum , ac deficentem corporis calorem excirare, virefque reficere, nec folum tranfpirationem promovere, fed eiiam fu- dorem , & urinam , fubindeque alvuni , praeferttm fi recens fit, ciere, & quandam quafi diarrhoeam parere , ita quidenj , ut , ea deje&ae fse- ees particulas corticis , materia quadam vi.feofa ac tenaci obvelatas, of. fendant , &, qui hoc erfectu ufi fint cortice, omnes febre liberi man- •fuint , ricc ullo mde orienie fymptomate atque iucorrirnodo afRicti fuerint.

X I V,

Ex his enim collatis inter fe comparatifque illud ingenio & ratione, ^juantum homines poiTumus, aifequiniur, vi non minus folvendi , quam ft-dngendi, eo artificio mixtam eile chincftinam , ut fanandis plerisque febribus , quae ex primis viis ortum & fomium habent, apprime con- veniat. Quod ut clarius appareat , neminem puto iuficias iturum, de quo ipfos conqueri febricitantes audias , iis in febribus ventriculum & inteftina languere , nec cibos recte confici , & inde profecto c udo *en- toque fucco fanguinem inquinari , ac in eodem febris materiam colligi. Neque profecto ad hanc excitandam aliud quid praetere.t , quam pullus cordis frequentior , ab ilio eodem fucco, vel uudecunque exci atus , requiritur. Quo autem crudus ille fuccus ex primis vils in venas & fan- guinem admittatur , id procul omnidubio laxatis & labefactatis v fis lac- teis tribuendum eft. Nam uti ea nonnifi tenuem fatis liquidumque fuc- eum transmittunt, quamdiu in iis pororum , per quos aditus ex intet- tinis patet , anguftia & firmitas conft x fibi , vigetque : lic ubi quavis ^aufa lahefailata & laxata funi; eadem vafcul.a , hquoribus etiam craifio-

G 3 ribus

54 B E R G E R,

aditus & tranfitus conceditur. Id quod eleganti hoc expenmerito j quod habet Lijterus \n aci. phil. lond. m 93. 142. 27> , demonitratur : Nimi- rum fi caai , inedia quadragitua minimum horarum admodum famelico, carnis coclae & aridrc , ac iine ullo humore ad augertdam fitim, aliqnot unciae dencur, eiufque inteitinum duodenum poft quinque horas per- foretur , & immilfo iiphone libra aqusc tepidic, indigo bene trico tindx, injiciatur , ac poftea , confuto foramine , canis , vincuiis folutus , fibi relinquatur , horisque tribus exactis , venter ejus aperiatur , vafcula lac- tea non fine magna animi voduptate cceruleo plena liquore confpiciun- tur , certo indicio , vafa illa , quoquo modo labefadtata , non liquores tantum coloratos , fed craffiufculos etiam pulveres , & facile, & copi-» ofe, admittere.

X V.

Jam igitur fi eam chinchinac vim , ftringentem pariter ac folventerrii ad illum , quem dixi , ftatum morbofum in febribus accommodemus ,- rationi perquam confentaneum erit , eam inftaurando tono ac robori ven- triculi & inteftinorum j atque hinc procedentium venarum lactearum .# & vaforum ac vifcerum reliquorum , quo ad concoctionem ciborum $ & reclam chyli fecretionem , tum & circuitum ianguinis, & ab eodeni pendenres fecretiones excretionesque , prarcipue opus e(t , ita profpicere* m interim fuccus lentus & vifcidus dividatuf j attenuetur, & abiter- gatur , quodque ejus ventriculo & inteftinis obh&refcit , focilius in aU vum corporifque fentinam excidat, quod vero in vaiis & vifcenbus ,< ipfoque ineft fanguinc , naturie robore atque imperio , five , ut clarius dicam , vegetiore circulo fanguinis per ductus renum , & totius habitum corporis, glandulasque inteftinorum , ac bilis vias , foras projiciatur $ eoque modo febris aliquando fluxione alvi , Cepius perlLiratioue aucta,' obortoque, fudore , & urina craifa aclatgiote, iolvatur. Qua quideni ratione cum & elaboratio, & fccretio chyli inftauretur, fuccufque crtt- dus pcr firmat.is anguftias intra vafa luclea neque admitti , neque de- duci iri funguinem poifit , & quicquid cjus collectum fuit, per tot natu- rte exitus, ac prsefcrtim per initauratam tranfpirationem , ieniim pau- latimque1' piofligetur , fiat neceile eft , ut cum ttatu corporis mutato febris decedat ,' & fanitas redintegretur. cumque in hominibUs variis varia fit \xdo toni vaforum ac vifcerum , atque humoris lenci & vifci- di copia & indoies , id quidem patet , non unam omnibus chinchina: quintitatem futficcre , & ufum ejus , aliq^.andiu ccntinuatum , fubindo etiam rcpctituin, cxtirpandis fcbnbus , & confirmanuie valetudini, u- tilem ac n-ecefLrium effe. Liquet etiam , eadcm corticis vi medicum na- turam egregie adjuvare, quam ipfbra prxcuntem adminiculantcmve ha- bere , vel inde appareat j, quod quivis paroxyfmus febrilis , totaque non raro fcbris, co^iofo fudore , urinaque co&a , decedere foleat, & cor-

pus

DE CHINCHINA. ??

pus integrum reddat. Neque folius ope valentis ?c v€getffe tranrpirat!o"is febres (an-ijri, mirabitur , qui ex Sanclorianis obfervationibus noverit , eam omnium excretionum maxinam efle, reliquas cunclas fcnfibiles con- jun&as longitnme fuperare. Ac eandem ob c.iufim etiam quartansc sefli- vae magna ex parte breves , autumnales vero , cSc maxime , qure hye- niern attingunt , longae efle folent, ut aph. XV, Sctt. 11, H>ppocra- tes advertit, Iudidem perfpicuum eft, quantum emeiici , ac lenientia , (ive f >rdes primarum viarum eluentia & abflergentia , perfpirationi ven- triculi & intcftinorum , rotiufque corporis, neque uno adeo nominecu- rutioni fobrium faveant & conferant.

X V I,

Quodfi nunc ratio & natura chinchinae ita comparala eft, ut ftrin- gendi p.iriter ac folvendi, five robormdi aperiendique vi gaudeac , iti aperto eit iilorum error, qui chinchinatn vifcera & fanguinem conftrin- gendo , motumque eius cohibendo, & materiarn noxiam figendo , at- fltie in vifceribus abdendo , febres fiftere , eoqne modo & recidivas , & morbos griviores inferre , contendunt. Hi (i illud tantum confiderenf, quod quotidiana experientia confirmat, chinchinam non modo fudorem & urinam movere , ac deficientem corporis calorem reficere , fed etiam .ante paroxyfmum febrilem doii paulo majori fumtani, haud raro frigus quidem minuere , fed tanto magis seftum intendere, aliter fortaffe ihn- tient , facileque comprehendent , tantum abefle, ut illud divinum teme- dium obftruCtiones vifcerum, cachexiam , iderum, hydropem , aliofque morbos chronicos pariat , ut potius eofdem , ex febribus praefertim or- tos , feliciter fanet. Ita enim D. D'Aquin, ut in zodiaco gall. ann. V, fn. ang. extat , animadvertit , ufu ejus febres per inienlibilem tranfpi- rationem , imo faepiifime per copiofam fudorum profufionem , decedere, adeo, ut etiam illius vi alvus motu critico referetur , & in plurimis segps •fise urinarise pateant excretioni adeo falubri , ut una cum quar- tana hydrops,, ab illa excitatus, dtfparuerit. Idem Jones , tr. Ae febrih. & rejlaurandus , Hippocrat. de ufu ch. ch. ur alios taceam , fe obfervaf. fe, teftantur. Meminit prxfls ftudioii cujufdam , qui cum per plu:cs menfes quartana laboraifet , & diu purgmtibus , ac fpiritu falis ammo- niaci, & bezoardico, cum effentiis amaris fruftra ufus eifet, accederte ingenti tumore pedum oedematofo ad vcntrem ufque, prsemiflb emeti- co, folius ufu chirvchinae , & applcto pedibus fpiritu vini abfinthite, brevi reftitutus fuit. Quodii chinchina vi tantum adftringente fibres iif- teret , & tanta , quanta vulgo proferuntur, damna pareret, profeclo nemo innumerabilium , qui eodem remedio per unam plurefve hebdo- madas ad unam , duas, plurefve uncias nfi funt , ab iis immunes man- /iifent, atque ad perfe&am valetudiuem rediiifent. Quod tamen rerum ufus

docet ,

^ B E R G E R,

& nemin» , nifi ufus chinchinx imperito , ignotum etTe poteft. Itaqin v fi vel recidiva , vel morbus alius febri cuidam , cui fugandx chinchina adhibita fuit , fuccedat, id certe non remedio infonti, fed vel inepto ejus ufui , vel erronbus xgrotantis, vel impuritati corporis , & neglec- tx curx ac providentix accidentium , qux & alia quxvis febrifuga fuo- fecuta fuiifent , tribuendum clt. Ut enim remedium recte agat , re&a etiam methodo fecundum varias indicationes adhibendum , ac providen- dum eft , quid ante ufum , quid m ufu ejus, & q-uid demum poft e- itndem , faciendum fit. De recidivis recle Rejiaurandus , 1. c. in prx- fat. Quid iuiquius , inquit , quain a china china extorquere , ut nequa- quam ab ea ajfumpta revertantur febres ? Nunquid f.epe fccpins auima.L vertitur illarwn reditus , pojlquam fuerunt ciirata ab ajfumptis catharti- cis , aliifve remediis ? Prtterea an china chinx tenetur prohibere , ne y qui reduce frnitur valetndine , errata in di.ua covimittat ? ne crnfa ex- ternA , & animi pathemata febrhn exnlem renovent t

XVII.

Non opus efle puto hic, vel de fermentatione fanguinis, quam cor» tex fiftere dicitur , vel de fpiritu vitali , aut animali , il!o quorundam, febrium intermittenthrm fabro , quem; idem remedium muteere & liga- re volunt , aliquid addi : fiqudem fermentationem finguinis nullam , & illud adeo fimile , quo cerevifix fermentefcenti injecta amara fermenta- tionem fiftere dicuntur , hic prorfus diifimile eife, in vulgus jam notum eft. Nec minus fpiritus , vel , ut quibufdam vocatur , archxus faber a prudentibus explofus e!t. li vero ,- qui febrim motum naturx falutarem vocant , & conatum i quo illa noxium ab uti!i fegregare ejicereque in- tendat , monendi funt , ne naturam confulto & cogitato , ftudioque tu- endx funitatis , ut placere nonnullis video , motus fcbriles excitantem , atcjue ad bonum finem dirigentem * fibi fingant * cum ea folius vi ar- tifieiofx conftruclionis fuarum partium , & prorfus <z7rpoa.ipsTMq ■ ■> acne- ceifario , nullo iudicio , nulla prxcognitione , neG raro ad fui interitun potius , quam confervationem ,* agat. Nam quoquo mo;!o febris naturam indagemus , eam a corire, non a facultate quadam cognofeente , cujus coniilio prudentiaque regatur * fed vi c.mfx cujuidam morbificx * qux varia effe poteft , ad pulfum Cive contractionem velociorem adaclo & incitato , pendere deprehendemus. Quo quidem cordis motu cum fan- guis in rapid orem abripiatur circuitum , eoque & totum corpus , fxpe" una cum anima , conturbctur , & nunc folutio excretioque humoris no- xii, modo aliarum Ixfio partium , aut major & folidi & liquidi corru- ptio, fequaturj neceiTe eft , poll tot exantlatos cordis labores , febrim vel in fanitatem , vel in morbum alium , vel in mortem verti. Qiia ra- tione jam olim Celjhs , reni melius intelligens , febrim fxpe prxfidio etfe

dixit ,

\

DE CHINCHINA. 57

dixit, 1. c. lih. II , c. 8 , nimirum ratione aliorum morborum , a quibus fo- lutione eje&ioneque vitiofae materiae hominem liberat. Sed quia febri- bus homines maximo vitse difcrimine conffi&ari , nec minus eos obire cernimus , qui folius bonitati naturic confidunt , id quidem patet , in earum curatione naturam , ubi refte movet , fibique fola furficit , nul- la importuna medicina temere irritandam, vel impediendam : lin aliter eveniat , & natura fe expedire a morbo , quo implicatur , minus poffir , apt s eam auxiliis adjuvandam , & arte fupplendum eife, in quo ipfj deficit. Nam ideo Deus , fortis mifertus noftrae, tam multa dedit reme- diorum genera , tamque varia arte mirabili & conlilio ad variorum fa- nationes morborum diftribuit , ut eorum adjumento laboranti atque a£« fli&ae naturse fuccurramus. De febribus quidem intermittentibus fatis conftat, eas folius vi naturae perraro ita domari , quin diu hominem graviterque teneant , ac graviora tandem mala inferant , genuino autem chinchinse ufu ita expugnari f u.t etiam quartana , quae miris quondam modis & laborantes , & curantes , fatigabat * )am prope leviffimis mor- bis annumeretur.

X V I I L

In quo autem fitum fit illud mixtionis artificium * tinde ifta fingtf- laris in fugandis fcbribus vis & efficacitas pendet , qua chinchina intet cetera eminet remedia , quse cum fapore , tum produdlis chymicis , & viribus roborandi aperiendique , cum eadem alioqui quodammodo con- veniunt , ego quidem ingenue ignoro, neque id segre fero , cum mea interfit , noife vires corticis & proprietates ex ufu & effectis , quse in corporibus noftris prseftat. Neque enim aliunde reetius j quam ex even* tibus , five obfervationibus , caute & accurate factis , vires remediorum peripicere poliumus. Ex vultu conjecturam facimus , quantum quifque animi habeat. Vires autem chinchinse non modo non afpedu j fed ned odoratu , neque guftatu fentire & percipere poifumus. Ac fruftra tem* pus confumit , & oleum ac operam perdit , qui eas ad gradus caloris- & ficeitatis referre , vcl minifterio ignis atque analyfi chymica evolve- re j & vel ad filis, aut fulphuris , aut terrse dominatum , vel ad aci- di & alcali pugillationem , vel deniqtie ad materise iubtilis & ignese motum , aut ad turbas ignotarum figurarum revocare nititun Vim novi magnam efle in ipfa partium pioportione, ut ex mixtura carbonis , ni- tri & fulphuris , rebufque aliis , ac medicamentis artefa&is patet. Sed quis aliter chinchinse partes , & earum comparationem proportionem» que , quam conjeclura , aifequetur? Et Ci vel maxime cognitam eam habeamus , non tamen melius febres curabimus , neque aliter vires ejus & utilitates , quam ufu & periclitatione , addifcere poterimus. Quo ma- gis mirari fubeat , alios in parte falina alcalica , acidum abforbente , a- lios in terrea, adftringentes illas eximias ac prsecellentes chinchinsc vi-

pijput. Medico-Fratf. Tom, V, H res

58 B E R G E R ,

res quxrerc , cum planum fit, niillum vel alcalicum , acidumque abfor- bens , vel terreum , adftrin;>enfve ren.edium . eadem virtute poiiere. Nec vero eft , ut in hujus rei argumentum radices pentaphylii adducatnur, quas qnippe, uc alia , qusc hic moneri poflent , taceam , exnerienia docet , vix parva chinchinse parte sequari confeirriqtie poffe. Hoc fcite Sponius monuit , cum in Ubferv. de febrib. & febrijug. qtt. XX 11, icri- bk : i!'ppocrates in febribus intermitteutibus radice psntaphylli utitur : Jed nifi hdsc planta majoribus poileat viribus in Gracia , exigua his in regioui- bus deprehenduntnr , etfi levis adjiricliouis fit particeps i quamcbrem addtt, iiiji defmat febris , exhibeatur <egro fuccns trifolii , cum Jitcco Jilphii ex vi- no, <upiali portioni aqtut remixto.

X I X.

Quse curn ita ^{"0 habeant , patet profecto , quo jnre magnam Innc mcdicinam , quam merito miruculofam vocat Fr.ReJi. 1. c. & cui prin- cipem locum inter omnia , quotquot funt, remedia defcrre ncn dubi- tavit Sydenhamius 1. c. npmine medicinac empiricse, fiiiacis, & doloue, in contemtionem multi adcfnxerint. An enim aliter alia quaevis prseftan- tia remediorum genera inventa fun: , pr&tefquam ufu , & eifeclorum at- que eventuum obiervatione, five efAireifjot? An aliur.de novimus , vi- res radicis vomitivse ipecacuanhse in dyienteria, in vigiliis & dolori- bus opii , in lue venerea hydrargyri , lignique indi , quod guajacum di- citur , in icorbutoj Britannicx herbae , & corticis Winceranj ? ut eme- tica , purgantia, atque alia praeteream remedia. Annon ipfe Hippocra- tes artem medendi experientia didicit '{ Is enim , cum mos iis tempo- ribus fuilfet , liberatos morbis fcribere in templis Apollinis & Aefculapii, ut poftea fimilitudo proficeret , exfcripfiife medicamenta longo ufu Sc periclitatione comperta ex pendentibus tabellis dedicatitiis perhibetur , & cremato templo Aefculapii in F.pidauro medicinam hanc inftituiife , qu?e c'inice dicitur , circa decumbentes m le&ulis invifendos & percurandos occupata. Quamvis negandum non fic , eum cum a patre Heraclida, tum ab avo Hippocrate , etiam praeceptis quibufdam inftitutum atque imbu- tum fuiife. An hucufque ex mathcfi , & philofophia, vel peripatetica , vel corpufculari , atque experimentali , chymiaeve laboribus , & omni ingenii vi , prseftantius chinchina , vel ei faltem par , febrifugum iru vcniri potuit ? Tempus & charta me deficerent , Ci cuncla remedia , quae forte fola, vel c.dii deprehenfa , ac fcpe diuque qu?cfita , fortuito tan- dem , quafi divinitus inventa , atque a brutis etiarn animantibus, a na- tura faculcates multarum herbarum experienuo edoctis , monftrata , & ufu obfervandiquc confuctudine , fenfuum magiftra & perfe&rice , rc- perta funt, iigillatlm proiequi vcllem. Ac uimis quidem inter cordatos conltat , quaiuum flne hujufmodi remediis in curationibus morborum

valea-

D E C H I N C H I N A. ?9

Valeamus. Re&e laudatus Pijb , atque ad mentis mex fenfum 1. c. ubi de Medicina utriufque agit indise : Quamvis plurima in hac barbarie oc- currant cruda , corruptaque , £5? Hippocratica arte indigna : funt tamen non pattca infuper utilijjhna , atque antiquitatis dtmula , qtueque vel eru- diMjJiwos medicos exercere queant. Multarum fane artium rudimenta ipjh ab animantibus ( qiue beuigna mater natura noluit carere arte injita iupri- ntis curandi morbos fuos ) ad )ios redundare fatendum eji. Qiiis dnbitet ab his etiam mortalibus , licet remotisfunis a dogmatics medendi arte , non tantum faluberrima & fecreta remedia , autidota , medendique modos , ve- teribus incognitos , ad nos pojfe derivari ,• quibus paulatim per manus tra- ditis , & tandem quafi in fuccum $£ fanguinem , a rationalibus conver- Jis , Dotlorum fchoU & libri fuperbiaut , modo acceptis e vulgo remediif ratio & re&us ufus adhibeatur , in quo Sumina artis pofita eji ?

X X.

Ad ultimum cum errores eorum , qui chinchinam medicinx fallacis & dolofa infimulare non dubitaverunt , jam fatis per fe ipfi pateant , ver- bis fuper fedeo. Nec vero quicquam de difcrimine inter corticem verum, & adulterinum ac fucatum, hic addendum puto , cum iUe .jam in vul- gus notus fit , ac vili admodum pretio veneat. Concludam fententia prsefidis , quam pridem de viribus chinchinse fini dilfertationis de inflam- matione adjecit , & veram erfe deprehendct, qui eo cortice rede utetun febrium intermittentium tutiilimum pariter ac fortifTimum remedium eft cortex peruvianus, cujus ufum qui principio illarum diifuadent , ae^roi- que aliquandiu vexandos cenfent ante , quam illum adhibeant , nil plus fapiunt iis , qui hydropis^ febres illas excipientis, culpam in eundem conferunt. Nam fatis praeclara fuarum virium exempla prodidit in debel- landis , non folum novis, cceptifque febribus , fed etiatn hiveteratis * iifque cum oedematofis pedum tumoribus , & aqua intercute , febre col- lecla, conjunclis , itemque continuis ipiis, nulla omnino vomitione, aut fanguinis miflione , aliave exinanitione fenfibili adhibita , quarum aliora atque aliam, interdum quidem necelfariam , nonnunquam vero inuti- lem, ac perniciofam exiftimaverim. Nec vero- minus rationi conciliatur eadem corticis efficacia , cum vis non minor aperiens , acdivellens , & diflipans in minima lentorem febrilem , quam corroborans in eo infit.; fecus , atque opinantur , qui obftru&iones inde , febres duplicatas,, & cachexias metuunt, naturae tanti remedii, ac ufus, indoiifque febri- »m ignari.

r 1 n 1 s.

H 2

( *>)

HONO.

C L I I I.

HONORII GUIL. KASTENHOLTZ,

CONSECTARIA THEORETICO-PRACTICA

E X

HISTORIISQUATUORFEBRIUMTERTIANARUM

INTERMITTENTIUM DEPROMPTA.

Akorf. 18 Maii 174?.

H *

( *3 )

P R O OE M I U M.

CUn&a , qua in arte medica , tanqttam certa , vera , indttbitataque afiimari merenttir , & quA ceu infallibUia in fcriptis medicorum ge- jutinis conthieutttr , potiffimum exa&a accuratdiqtte morborum obfervationi tribuendafuut. Diviuwn ehim , quod medicinai Jhidio inefi , idque , qnod att- Boritatem praxin exercentibta conciliat , maxhnam partem fcientht , qn.tds prateritu , <7e prafentikus , & de futuris morbi vicijjitudinibus fcite judicat , fx merito adfcribendum. Csrte ftempta & mgfecla fedula morborum contetn- platioue , utpote frmo prognofeos fundamento , tantum me Mcintx. haud afful- geret lumen , qttantum affert Jindium , eo vel maxime dire&um , ut perio- dos , naturam , ^ eventm morborum , attento perlufiremus animo. Hauc viam ingrejfm eji Hippocrates , fuique nontinu immortalitdtem fibi compa- ravit , gwoc/ fnndameutttm fcientidi fu& mfedttla morborum obfervatioue po- fuerit. Hauc fecuti funt alii , £5 quotquot condigne veneruiuur artis nqflra Parentes , fimilia preffere vefiigia~. Qua ut legant moderni arth tiroues , ferio monuere celeberrimlfecnli hujus -medici , Bagiivius, Boerhaavius, Lan- tiiius , Hoffmannus, Stahjius., aliique , & laudem iude meruere haud iu- termorituram , quod falutarem artem prifiina ftuveritati £«? att&oritati re- Jiittterint , n/r/?/e ;/o;/ /«;;/ v^;;« fpeculationibus , ^/m;// experimentis inhxreu- ditm cenfuerint. Natura euim fibi femper fimilis , & decurfm morborum , iifdem confpirantibus caujjis , eadem ratione , qua olim accidit , e/;am nofiris atque ac fnturis temporibus eveuiet. Equidem & multis , ^ magnis , dijfi- cultatibus premitur perita obfervationum iudagatio ; nec parum interefi , a mere empirica & incompleta morborum coguitione fibi cavere , ne fcilicet iu varios feducamur errores ; fed opns efi , ut morborum diverfitates , e fymp- tomatum , caujfarum , £«? eventunm varietate deditcend<is , follicite pervefii- gemus , ttt ad faciliorem cttrationem eorum tttta magis via accedere pqjjimus. Sic notttm quidem ejl , febres , eafque tertiaiuu intermittentes , fatis freqtten- ter accidere , nec COgniPH difficiles ejfe : at eniin vero quam fxpe pertinaces , rebelles , & methodo medendi folito hattd obedientes , nou accidunt ? Qjtam facile non turbantur , pervertttutttr , corrumpuntttr , %$ qtt<& modofpemfa- iutis recuperaudx dederant , miferos attt gravioribm longe fymptomatibus , aut morbis aliis fuperveuientibus ; aut denique morti , tradtmt f1 Quotquot fanandis hnjufmodi febribus operam dedere , ajfenfum mihi hattd denegabunt; & cttm in re tam intricata , fatis evolvenda , nemo fat operis conferre pof- fit i non ingratum laborem me fufcepturum fperavi , fi aliqmu , etiamfipau- casfaltem, obfervationes circa febres intermittentes tertianas, antea ad- notatas pttblici jttris faciam , eafqtte tam ad theoreticas , qttam ad pratficas veritates , confedariis inde defumptis deducam. Cum enim in Nofocomio

Pazma-

64 KASTENHOLTZ,

Fazmariano , quod Vtettna , Regia AnfiriA Metropoli , efi , & in qtio ma* gna copia Agrotantium , tam miliium , qnam pauperum , magnis fumptibus alitur , praxeos excercendA caujfa , ultra.annum commoratus fim , & prx- ter alios morbos , frequentes cafm fehriutn intermittentiwn annotaverim , ex quibus vatlA cautiones medicA deduci pqjfint : ideo fpecimiuis inaugnralis lo- co ,* in banc rem meditationes aliqutu publico eruditorum examini exhibere mecum coufiitui. Faxit Deus Telicitef !

C A S U S I.

De febre tertiana intermittente vernali , in continuam actttam arden* temque tandem mutata , cum maculis fcorbuticis fuccedentibus.

FEmina , annos Girciter 24 nata , temperamenti fanguineo melanebo- lici , febre tertiana , ftatis fuis temporibus reiurrente , arfecla, quar- tum tunc paroxyfmum jam perpclfi , in Nofocomium Pazmarianum ap- portabatur. hxaminatis lingulis , qu?e cognitu neceifaria fuerant , men- lium fluxum legitime fuperatum fuiffe , nunc autem fymptomatibus f> bri tertianae folennibus correptam elTe , cognovimus. Aderant inappeten- tia , vomitus , capitis seque ac itomachi gravativi dolores , languor , & quod pathognomonicum eft eriterium , ftatis fuis temporibus recurrentes ordinarie febris tertianse paroxyfmi. Hinc & confilio & aucloritate Viri in arte falutari Excellcntiirimi & Experientiilimi , Domini Do&oris de Bucamps , medici in hocce Nofocomio Primarii , ufu & doclrina gravif- fimi , prsefcribebantur necelfaria , ea nempc , quse vis morbi poftularat< Nimirum dabantur emetica , fubjungebantur his falia digeftiva , prseci* pue arcan. dupl. modo folum , modo cum floribus falis armoniaci mixtum* Continuatis per aliquot tempus medicamentis convcnientibus $ poft vo- mitus , tam fpontaneos , quam arte excitatos^ pau!lo tardius reVerteban- tur paroxyfmi , fymptomata remittebantur , & n?hil nifi temp or.bus con- fuetis levis qusedam alteratio remanferat. Hsec ipfa tamen periodica te- bris muiiitatio tandem ceiTavit j datis prius iis , quse primarum viarum expurgationi furfum & deorfum promovendie conducebant , deinde veio applicato ele&uario antirebiili Chinato & juniperato, qucd faiibus dige- ftivis remixtum erat, ne fcilicet a mera Chinae corticis vi aditringente obitrucliones forte nafcerentur. Rcfurgens a morbo femina nobis quidem valedicebat ,• fed polt aliquot tcmpus mifera ad nos rediit , cun&is fymp- tomatibus febris acutse & continuae , qme quidem malignac fpeciem refe- rebat , illam denuo invadentibus. Nimirum miferam hanc adfligebanC cephalalgiac enormes , cum deliriis conjuu&x , fumnne anxietates prie- cordiorum , calores intenfillimi j fitis inexftinguibilis , lingua nigricans

fc

CONSECT. THEOR. PRACT. 6%

& arida , pulfus fortis , aft insequalis , urina turbida , cerevifiac fimilis. Incertum morbi hujus initium , incertaque dierum dijudicatio , vensc fe- ctionem diiTuadebant. Hinc praefcribebantur bezoardica lcniora, tcmpc- rantibus & analepticis junda , veficatoriifque , ad pedes (k brachia ap- plicatis , confulebatur capiti , delirio , & humoribus , ad congeftiones internas properantibus. Graviffime xgra his detenta malis , quoties men- tis compos fuerat , toties de anxietatibus prsecordiorum & dolore cardial- gico valde conquefta , perpetuo de oppreffo & pleno ventriculo verba fa- ciebat. Diebus ab advcntu fuo circiter quinque in nofocomio prseterlap- fis , neque tamen ullis crifeos , aut morbi mutati fignis apparentibus , adhibebatur pulvis emeticus ex Ipecacuannha cum fale abfynthii mixtus, quo aflumpto , & furfum eductis cruditatibus , notabiliter levabatur vo- mitu , morbufque ufurpatis poftea bezoardicis , diluentibus , & abforben- tibus terreis , fsevire defiit. Nihil nunc de tanto , quo antea afFecta fue- rat dolore artuum conquaffatorio, nihil de febricula, amplius conquere- batur aegra. Succedebat alvus , licet non femper ordinate y faffitudo fal- tem membrorum , cephalalgicae & cardialgicse remanebant paffiones. Ad- hibcbantur abforbentia & digeftiva , propinabatur fuccinum album pr?e- paratum cum pulvere praecipitante , fine tamen effectu fperato , fed po- tius urgebant naufea, & inappetentia , quse iteratam poftulabant emefin & Cctharfin. His itaque denuo adhibitis , & vomitu feliciter fuperato , segra maculis e rubro livefcentibus atque fcorbuticis , iifque tam copiofis, tam amplis latifque per cutem fparfis , infeftabatur , ut intuentibus fpe- dtaculi loco fuerit. Excretione hac cutanea convenienter promota, & fuc- cis Chxrefolii atque Nafturtii cum jufculo propinatis , & aliis fcorbutt acrimoniam emendantibus afTumtis , tandem mifera prorfus convaluit » poftquam 1 3 feptimanas curationi in nofocomio noftro in utroquc morbo: impenderat.

C A S U S I L

Fehris tertiana , cwn oedemate pedum , alternatim repetens.

UXor mercenarii , annos ^4 nata , tertiana febre correpta, in no^- focomium deducebatur. Symptomata febris iftius confueta adfuerant, iifdemque methodo convenienti , ante allegata , atque longo ufu faepe probata , nimirum digeftivis , emeticis , amaris , diluentibus , & abfor- bentibus , obviam itym eft. Etfi vero nihil de cortice chinse , fed pul- veres tantum , e falinis digeftivis terreifque compofitos , per aliquot heb- domadas 3egra adfumferit j febris tamen confuetis paroxyfmis reverti cef- favit. Hancee morbi remiffionem fequebantur tumores pedum cedematofi 5 Difpit.Medko-Fra3.,1om> V, I '■! »d-

(S6 KASTENHOLTZ;

adverfus qtiod malum pulvis antihydropicus , ex arcano duplicato , fafe ftipitum fabarum , & paucis granis trochifcorum alhandali compofitus , ( utpote quo remedio multos ahos hydropicos vidi fanitati refticutos ) ali- quoties alfumptus eft. Inde non modo largior diurells nata , fed etiam laxantibus alvus repu^gata ; utpoce quibus excretionibus fa&um eft , ut segra , tumore pedum liberata , priltinum vigorem recuperaife vifa iit. Verum fubito femina ifta gravi praecordiorum anxietate , dolore laterum & ftomachi acutiilimo , rurfus affligebatur , novumque paifa eft inful- tum febris. Horror enim illam invadebat , primum acerbior & diutur- nlor, fubfequentibus tamen paroxyfmis paulo mitior ; aeltus vero major illum excipiebat. Propinabantur falina digeftiva & emetiea, quibus etiam pulvis gentianae rubrae interponebatur. Elapfis inde aliquot feptimanis , febrilis iterum ceflavit paroxyfinus ; aft tumores pedum cedematofi rever- tebantur , cum majori abdominis inflatione. Quibus malis more folito depuliis , febris rurfus emicuit , corrupta tamen , erratica, & adeo mu- tata , ut paroxyfmus modo matutinis , modo vefpertinis hotis reverte- retur , caloris etiam frigorifque gradus , & duratio inter fe haud amplius convenirent. Hifce fatigata & marcefcens segra fymptomatibus , ne febris pettinaciae fuccumbetet , auctoritate & confilio medici primaiii fupra lau- dati , clectuario antifebrili ufitato , chinato nempe & junipcrato , fuble- vata quidem eft ; verum nondum , dum Vienna difceiferam , prorfus & integre fanata fuerat. Neque interea , an id effedum fit , comperi,- val- de dubitans , an unquam fanitatem fit recuperatura , cum in lentam ta- bem jam incidifle vifa fit.

C A S U S I I L

De tertiana , cum tumore abdominis flatulento conjuntta , vicijjim aucla, & tandem vicla.

PUer , annum setatis 1 5 agens , tumore abdominis flatulento , quem Viennae vulgari nomine einen BrocL-baach , ex abufu panis crudioris copiofe comefti , appellant , afFectus , febre etiam tertiana , leviore ta- nien , correptus , auxilium implorabat medicum. Alvus ipfi extiterat durior , atque faepius obftipata , & quoties cibum fumferat , toties an- guftiae praecordiorum & inflationes ventris au&ae , miferum affligebant. Proefcribebantur itaque huic puero , quae ocvu kxi k<z1u primas vias re- purgarent , iteraque pulvis deopilativus ruber Viennenfis , cum pulvere flavedinis corticum aurantiorum mixtus propinabatur ; externe vero em- plaftrum difcutiens , paregoricum & carminativum epigaftrio imponeba- tar. His aliquamdiu continuatis , atque digeftivis infimul , quac & tenacem.

pi-

CONSECT. THEOR. PRACT. £7

pituitofamque materiam attenuarent , & aperiendis vifceribus infervirent, prudenter applicatis , abdomen quidem detumefcere cccpit; aft febris mi- rum in modum aucta , intenfiorque fada ; & ubi ufus laxantium diu omiffus eft, ftatim venter rurfus inflari & intumefcere coepit ; alvo au. tem laxata detumuit. Tandem ope remediorum illorum , & febrifugis fub- jun&is , non modo febris fsevire defiit , fed etiam puer fanitati reftitutus c valetudinario dimiffus eft.

C A S U S IV,

De arthritko nffettu , & tremore artuum , pojl fuperatam tertianam

exortis & depuljis.

Vlr fexaginta annis major in febrem tertianam incidit, atque tam eva- cuantibus , quam digeftivis , & demum febrifugis convenienter ap- plicatis , febre liberatus eft. Paroxyfmis aliquamdiu emanfis , nihil am- plius incommodi fupereffe dixit , praeter aliquam artuum debilitatem. Cum autem eo viclu , quo recens ex morbis convafefcentes apud nos refici fo- lent , uteretur ; fubito non folum tremore artuum fere continuo, fed etiam doloribus arthriticis vagis vehementibufque correptus eft. Examine inftituto , utrum forte hsemorrhoidum fluxum unquam expertus fit 'i an vero molimina faltem eorum qusedam fenferit ? neutris fe unquam his paffionibus vexatam fuiffe affeveravit. Ulis tandem membrorum cruciati- bus ereptus eft , partim ufu Magnefisc nitri cum £ii ceruffa mixtae , par- tim blandis aliis diapnoicis , partim denique ptifanis & jufculis ex avena contuTa & carne juniori paratis , vcl & aliis brodiis carnium , utpote quibus alimentofis medicamentis fefe vel maxime fublevatum effe afrrrma- vit , eorumque continuato ufu , calorifque ad fornacem delinimentis , quibus maxime dele&abatur , tandem perfecte convaluit , & nofocomio va- ledixit.

Equidem plures hiftorias de febribus intermittentibus tertianis e diario pra&ico excerpere , & huc tranfcribere potuiffem ; verum hi quatuor , quos modo recenfui , cafus fufficiant ; fiquidem fatis habebunt , ex quo argumenta difcendi & difputandi dcpromi poflint. Ut itaque hafce recen- fiones ufibus theoretico pra&icis impendam , & brevitatisrationem habeam, minus follicitus ero de completa febris hujus pertraclatiene. Genius enim febris iftius, & fymptomatum frequentius occurrentium feries, methoduf- que medendi generalis , cum paflim in libris medicorum occurrant ; non feorfim in his perluftrandis occupatus ero. Prsccipua faltem momenta, e quibus confedaria duci, & in ufus therapeuticos dirigi poffint , fi fub exa- nainis incudem revocavero , me propofito meo fatisfadurum fpero.

I % CON-

sg kastenholtz;

C O N S E C T. I.

Febres tertiana facile in alios , eofque natura diverfos , morbos

tranfeunt.

SI ad quatuor iftas generatim refpiciamus hiftorias , ftatim intelligimus, e febribus tertianis fecutos effe abos , eofque tam natura fua quam medendi ratione , diverfos morbos. In primo enim cafu , ardens & con- tinua febris , in altero bydrops , in tertio varia pathemata, in quarto denique arthritica affe&io , febrim tertianam exceperant. Certe non le- vioris momenti , nec eadem ratione fanandi , fuerant hi morbi , utpote qui laudem intermittentibus , praefemm tertianae , tribui folita-m valde im- minuunt. Quamvis enim e febrium clalfe , poft diariam incermittens, & quidem tertiana legitima , omnium cenfeatur mitiilima, & quse rite tra- data neque periculi quidquam vitae alat , neque diffi ultatem m medendo pariat , fed potius redintegrandae fanitati , vifceribus depurandis , vin- bufque reparandis , egregie inferviat , adeo , ut tantum noh renovare corpus, & efficere valeat , ut illud ferme rejuvenefcat ; rtihilorninus ta- men experientia fatis teftatur , non in omnes febres terti uvas , fed in eas faltem , quse benignioris funt indolis , nempe in exquilitas , legiti- mas , gradu leviores , nec cum gr ivi vifcet um vitio , & dyfcrafia hu- morum fcorbutica conjunctas , eafque prudenter tYdcTatas , illud laudis cadere. Si enim quis unquam morbus faciie turbari y» ab ordme fuo fe- duci , & in graviores palfiones converti folet j fane tertianu febris hunc cenfum fubire promeretur. Notum enim eft , quam rebellem , intrica- tam , diuturnam , gravibufque pathematibus ftipatam fe gerat , quam facile recidivet , & anomaliam fufcipiat , in continuam , lentam , tabi- ficamque convenatur , & licet modo fuperata effe videatur , alia tamen facie , graviorique cum tyrannide revertens , miferos denuo impetat at- que infeftet , prrefertim fl turbata , corrupta , & aut vitiis disetx , aut inconcinnis r^emediis , aut a latente intus vifcerum vitio , humorumque profunda corruptione , in pejorem ftatum deducatur, Ita fi libros thera- peuticos evolyimus , pallim invenimus , poft fuppreifas vel tuibatas in- termittentes tertianas , prsecipue prsepoftero corticis Chinse ufu fuffoca- tas, modo phlogofes , capitis gravitatem , fenfuum ftuporem , vertigi- nes ; modo tenfiones abdominis, inflationes tympaniticas , hypochondria- cas , hyftericafque pafllones , & tremores artuum , item cachexiam , fcor- butum, fcirrhos lienis & hepatis , abfceffus mefentericos , colicam , in- flammationem , ocdemata , afcitem ; modo febres acutas , anginodeas > lemas, he&icas , femitertianas , quartanas, duplices , malignas j modo

ar-

C O N S E C T. THEOR. P R. A C T. c?

arthritidem , contracluras , fcabiem , ccecitatem , tinnitum aurium , con- vulfivos motus , afthmata, haemorrhagias enormes, hsemorrhoides , & molimina haemorrhoidalia , ifchiadicum malum , aliafque pafiiones fuccef- filfe. Mirum videri poifet , qua ratione fiac , ut ex uho eodemque morbo tot diverfi morbi mifci poifint , cum eadem cauifa eofdera quoque eiiectus producere alias folita fit Y Verum fi perpcndimus , homines non mudo temperamento , setate , regione , fexu , victu , confuetudine , difaolitione hereditaria , animique indoie, multum inter fe difcrepare, fed etiam va- riis modis febres turbari , & modo recentes , modo inveteratas corrum- pi , modo ftypticis adftringentibus , modo opiatis & theriscalibtis , modo refrigerantibus aut calefacientibus , purgantibus , aliifque drafticis , or- dinem natune falutarem in febribus perverti : hinc nemo non videt , non eandem , fed plane diverfas , caulfis pathematum iftorum accidere poife9 ex quibus etiam diverfi morbi oriantur, neceife eft.

Xi.

C O N S E C T. II.

Dolor gravativm ventrkuli , in febribus intermittentibus fxpe , non tamen femper , indicat prafentiam cruditatum,

FEmina , de qua in hiftoria prima , potiflimum conquefta eft de car- dialgia , & do'ore ventriculi gravativo. Cum itaque ab aifumptis emericis & digeftiv s levamen non raodo fenferit , fed etiam febris acuta & continua exinde quoad maximam partem fublatafit; vero fimillimum quidem videtur, magnam cruditatum faburram in eulpa fuiife , ob quam dolore gravativo ventriculi vexata fit ; nihilominus tamen in iftis folis pri- marum viarum impuritatibus totam cauffam doloi is ventriculi reponen- dam e(fe , in hac femina vix afflrmare aufim. Quamvis enim fatis re- purgata , furfumque multoties evacuata fit ; attamen dolor reverfus eft, ufque dum maculse ad cutis fuperficiem tandem ablegatae , & fucceffive per poros cutis excretac funt. Si fola enim cruditas ventriculum dolore arfeciffet , remota ifta , tanquam cauffa , etiam dolor evanuiifet. -Verum faepe non tam in cavitate ventriculi , quam in membranis ejus , ftimulus ille latet , a quo fpaftica ejus cohftrictio , praefertim in regione cardia? , nafcitur. Notum enim eft , a congellione & abundantia f mguinis circa ventriculum in gravidis & haemorrhoidariis quibufdam plethoricis vomi- tum ardoremque ftomachi , abfentibus licet cruditatibus , nonnunqu im ortum trahere. Sic faepe ex recenfionibus viri excellentiifimi & experien- titfimi , Parentis mer, fumma pietate venerandi., audivilfe & didiciife memini , multos ipfi obvenilfe in praxi ampliifima ' c.ifus cnrdinlgicariim palTionum & vomituum rebellium & chrbnicorum , qui noivtam cru-

I 3 4>

70 KASTENHOLTZ,

tates , quam alias potius congeftiones fmguineas , eafque tandem Jn fcitv rhos vel hepatis vel lienis mutatas , pro fundamento habuere ; quale e- xemplum etiam in Illuftrilfima Comitiffa quadam expertus eft. Accedit etiam , in exanthematibus purpuraceis & petechialibus, quamdiu in hac ftomachi regione virus lympham deturpans hofpitatur , cardialgiam fpaf- jnodicam obfervari , donec materia exanthematica remediis aptis difcuffa , & e vafis membranarum nerveo mufculofarum ftomachi depulfa fit , libc- rumque partibus motum reftituerit. Ideoque medicus attente refpiciat , utrum figna cruditatum confueta adfint , & an his vel alteratis vel eductis dolor mitigetur ? Si enim neque evacuantibus , neque corrigentibus , fi- nem fuum affequatur , & poft ufum evacuantium adhibita antifpafmodica & roborantia ftomachica , (qure vim ventriculo ab emefi illatam refar- ciant , ) dolorem motumque fpafmodicum ventriculi non mitigent ; non vana eft conjeclura , cauffam doloris non tam in cruditatibus , quam in aliis irritamentis pofitam , eamque aut exanthematibus latentibus , aut vitio vifcerum , aut denique congeftionibus, fcirrhts , fpafmifque tribuen- dam , ideoque non mere evacuantibus & incidentibus , fed aliis convc- nientibus remediis , tradandam effe.

C O N S E C T. III.

Vomitus tertianarum fpontaneus fape non fufficit adfebrim tollendam,

CEleberrimus Carlius in hiforid meJica Fathologico therapeutkd P. L cap. 14. art. I. p. 178. adeo laudat vomitum tertianarum inter- mittentium , ut fsepe eundem pro critico & falutari habeat. Qu<ecwjqt<e, inquit, ( febres tertianae intermittentes ) fponte curantur , vomitoria fub frigoris fnem , fudatorU vero fub &flus remiffionem funt. Neque negaverim, in febribus hujufmodi , prrrefertim exquifitis , benignis , & ex pravo vi- iiu ortis , hancce criticam evacuationem cum euphoria , imo plane cum plenaria febris ceffatione , interdum contingere *, ideoque vomitum iftum •ninime fupprimendum , fed potius digeftivis & diluentibus abfterfivis ad- juvandum promovendumque effe. Nihilominus tamen quotidiana nos do- cet experientia , hanc rem non femper adeo profpere fuccefliffe. Ex cen- tum enim hiftoriis , quas defebrehac, fpontaneis vomitibus ftipata, con- fignatas legimus , pauciiiimse funt , in quibus vomitus fpontaneus febrini funditus fuftulit ; plures autem extant cafus , in quibus atit levamen fnorbi aliquod attulit j aut faltem curationem nonnihil promovit ; in ali- •qu;bus tatr.en morbi fymptomatumque augmentum exinde eveniffe inve- nimus. Femina , de qua hiftoria ima mentionem facit , vomitu fponta- nco haud levata , nec a febr« tertiana exinde liberata eft , etfi aliquot

ejus

CONSECT. TIIEOR. PRACT. ft

ejus paroxyfmos jatn pr.iTa , materi^eque febriHs coct;onem aliquam , fu- donbus nempe iaigis fub finem settus effufis, experta fuetit. Nec e(t , cur miremur , rebrim tertian-im raous vorrtitu fpcrntaneo exturbari. Si- cuti enim haec frbris nec iu omnibus eandem originem agnofcit, nec ean- dem vomitus cauifam fovet : ita mirum non eft , illam neque e;idem ratione tolli , neque vomitu fempcr fo'vi poiie. Equidcm genius febiis ipfius , ad hoice emeticos motus excitandos , non parum confcrre vi- detur. Cum enim fub rigore febrili & ttrictura partium extremarum fanguis verfus interna vifcera copiofius reprimatur ; fieri non poteft , quin vifcera , praefertim fanguinea , inprimis hepar & lien , & quac il- lis interjacent partes , nimirum ventriculus , duodenum , & pancreas, folito majori obruantur fanguinis copia , qua demum lacelfitae fibrae ad fortiorem ofcillationem exftimulantur , utpote ex qua infolita agita- tione non modo fpafmi cardialgici , fitis , naufea , anxie'as , cordis motus auctior , aliaque febris accidentia , nafcuntur > fed etiam vomi- tus in aliquibus moveri valet. Etfi vero vomitum etiam quemlibet ri- gor quidam & ftrictura extremorum plurimura praccedere vel comitari foleat ; attamen non neceiTe eft , a quovis artuum rigore febrili vicif- fim vomitum excitari ,• nifi aliae concurrant cauifae , quae emefin mo- veant. Sicuti vero plures accidere poffunt vomitus cauffae , ita hoc ipfo motu excretorio vix ulla earum removeri e primis viis folet , nifi quae in cruditatibus latet. Haec enim faburra , ut ftimulando ftomachutn & duodenum vomitui asque ac febri aliquando fomitem fuggerit ; ita furfum eructata , utriufque mali incitamentum maxima ex parte fub- trahit. Quapropter , fi fcbris a cruditatum copia oborta fit , reliquis confpiramibus , vomitum criticse evacuationis vim exferere poiTe , haud nego. Quodfi vero malum altius , nempe ex vifcerum profunda labe , humorumque fanguineorum corruptela , repetendum fit , vomitus haud fufficere poterit , ad iftam cauflkm. evellendam. Id quod exemplo fue femina ifta fatis coiuarmavit.

CONSECT.

72 KASTENHOLTZ

C O N S E C T. IV.

Vomitorla ufus fimt infignis in intermittentibus , imo repetito inter-

dum exhibenda ; non tamen promifcue , fed caute £sf circumf-

pecle , propinanda funt.

IN nofocomio noftro ufitatum fuerat , tantum non omnibus , febre intermittente arFc&is , antequam febrifugis uterentur, pracmilTis dt- geftivis emetica propinare , primafque vias a fordibus inibi contentis re- purgare. Nec facile nos pcenituit hujus medendi' methodl ; fiquidem & eitius & tutius febrim deinde debellari poffe , experti fumus. Quamvis enim lubens concedam , hancce fanandi rationem non omnibus febrici- tantibus convenire , nec fine difcrimine applicandam elfe in delicatulis 5 attamen hominum illoritm , qui valetudinarium noftrum qusefiverant , conditio ufum emeticorum non tam admifit , quam potius exegit. Ni- niirum milites aliique plebeii & voraces homines , qui aut crudo , aut co- piofo & inordinato , vicftu frui folent , ad rios pervenere , irt quibus far- ragine cruditatum farclis nihil effici remediis poterat , nifi vomitu pra:- milfo ftomachi recrementa , qu^e catharticis haud obfequuntur , furfum excrcta fuerint. Regionis etiam iftius conditio melius emetica mihi ferre viia. Bene enim redeque Baghvus , Prax. lib. I . cap. dt febribns : ob- fervavi , inquit , vomitoria , pro varietate regionum £5? dimatum , magis aut minus prodejfe vel nocere. Adeo' rioii pertimefcebamns emeticorum ufum 5>quin aliquoties , & repctitis vicibus , fi res poftulaverit , illa fe- cure exhibuerimus. Cafus imus idem docet , in quo vix tertium vel quartum vomitorium funditus faburram eveltere poterat , fed demum fex- tum , cum iterarb jam in ardente , eaque recidivante , febre decumberet aegra , propinatum , non modo febris vim ffegit , fed etiam (quod mi- rari fas eft ) exanthematum fcorbuticorum excretionem promovit. Latet fiepe in duodeno & temiibus inteftinis tenax qusedam vifcidaque fiburra » qux nifi digeftivis antea fatis attenuetur, vix ab uno vel akero emetico educitur ; quinimo durante febre illuc confluunt humores biliofi & fali- vales minus laudabiles , qui etfi non foli febrim producere valeant , ean- dem tamen augere , refufcitare , & pertinaciorem reddere*folent. Dubium enim non eft , perfeverante febre novas fsepe ingigni fordes. Circulo enim fanguinis alterato , a&ione vifcerum turbata , fecretione & prseparatione humorum digerentium ventriculi corruptis , non pofTunt non humores biliofi & falivales intemperati prirnis viis innafci & colligi , qui a cibis in- ferea fumptis > iifque haud rite digeftis , audi , & per calorem febris

con-

CONSECT. THEOR. PRACT. 73

ccnfermentati , novam fordium genefin proferunt , quae , licet antiqua faburra vomitu jam antea exturbata fit , novam materiam noxiam & duo» deno , & febri, fuggerunt. In his ergo removendis alterandifque medicus naturae corlatibus fuccurrat oportet. Ubi enim conatus vomendi , faftidium ciborum , rudus acidi & nidorofi, aliaque cruditatum figna funt prsefen- tia , & prsegreffa diaeta cruda , vel potus aquarum putridarum , pullitieque verminofa fccdarum , evacuationem per fuperiores vias indicant, tunc vo- mitoria egregios ufus praebent ,• imo fi vires , robur corporis , & indo!es pathematum illud permittant, repetenda veniunt. Idem fuafit Uluftr. Frid. Hofmanmis med. rat. fyfiem. Tom. IV. cap. 1. §.9. caut. Quando , inquit, faHxyfmus fipins , licet mitius , recurrit , & febris ex neglecio regimine die- tetico, vel perperam injiituta melicatione , ad aliquot menfes extra&a , ntilif- fime f&pim dedi vomitoria. Biliofa nemne cruditas , quam alii ceu cauflam caloris febrilis accufant , potius inter eiTeCtus febris interdum ponenda vi- detui i liquidem fanguis jam intemperatus , & calore febrili acrior reddi- tus , ifque copiolior & celerius folito per hepatis vifcus agitatus , bilem tem- peratam & paucam fuppeditare nequit, fed copiofam potius , excrementi- tiam , jufto acriorem , ac intemperatam fcenerabit , quae , nifi aut attem- peretur , aut tempeftive evacuetur, fymptomatibus febrium exacerbandis inferviet. Equidem ab his biliofis cruditatibus interdum duodenum & ven- triculus adeo ar»oduirur, ut neque emetica, neque purgautia validiora, lo- cum amplius inveniantj cum tefte laudato Hojfmanno l. c. emetica facile xentricnli wfiammationem , ad quam concipiendam fiomachiis ab afiu nimio jam difpofttus esl , tunc procurent. Pari modo caute procedendum cum emeticis , fi podagrica difpolitio concurrat. Hac enim prarfente , poft ufum emetici , in tertiana exhibiti , graviffimas furfocationes peclorirque oppref- fiones eveniffe , obfervationibus medicis, Viri Excellentiljimi & experien- tijjimi Dom. Do&. IVeiJii P. P. 0. Prweptoris <zterna pietate venerandi , de- beo. Itemque , fi quis majori fenfibilitate prseditus , vel alio vitio vomi- ttim interdicente infctus, & ubi ventriculus erofus , vel ad inflammatio- jRem fpafmod cofque dolores concipiendos proclivis eft, atque fi nil nifi mo- tus febriles fupcrftites funt s tunc ab ufu emeticorum abftinendum effe , haud repugno ; quoniam longe graviora inde invitarentur ma!a. Adeo ad- verfos evenrus , vel a folo purgantium ufu , Romac quondam Baglivus in Prax. med. 1. 2. cap. 10. §. 2. udnotavit , ut aifeveret : fe obfervajfe , fe- bres intermittenteS ab exhibitis inter initia purgantibm vel duplicari , vel gra- vibm exacerbari fyuiptomatibus , & ab iifdem denium repetitis , in chronicas £«? lethales terminaire i itemque tertiancu fimplices poji repetita prtparantia ( nempe fyrupos dulces , £«? purgantia ) annuas evajijfe , £f? tanqnam incura- biles , a medicis tandem dereli&as ejfe. Ex his fatis patet , caute mercanduin, cife cum vomitoriis 111 tertiana intermittente.

J)ijj>it(. Me^co-Pratl. Tom, V. K CON-

74 KASTENHOILTZ,

C O N S E C T. V.

Semina fcorbuti latentia intermittentes reddunt pertinaces &f anomalas*

SCorbutus, aliis morbis junctus , eorum fymptomata non modo gra- viora & intricat ora , fed curationem quoque eorundem d.rficliurem teddit. Id quod tam in externis morbis , nimirum vulneribus , ulcerii- bus , fradturis , ambuftionibus , quam in internis paifionibus, phthifi , colica , febribufque fepilfime experiuntur medici. ln cafu primo fine du- bio maculae fcorbuticae tam pertiRacem & rebeilem reddidere febrem , ut ptrocior redierit fcmel depuifa, & in continuam converfa , malignitatis notas intulerit , nec prius defierit , donec exanthemata ifta ex internis partibus revocata, & ex maia humorum explicata , cutis {piracula pene- traverint , & defquamatione fuperveniente penitus excreta fint. Haec ta- men excretio ficuti a copia cruditatum , primas vias vellicantium , & af- fluxum humorum illuc invitantium , retardata eft > ita ftimu!o ifto inter- no , iterato adhibitis em:ticis evulfo , & bezoardicis propinatis , tan- dem crifis ad fuperficiem corporis facta exoptatum morbi finem fecit. P>\evotius etiam vidit maculas pktmbeat ac lividas , pojl dttplicem tertianam falutariter erumpentes. Item Welfchius in exoter. cur. & obf. chil. I. obf. 686". p. 171. Tertianam mirabilem , longijjimis paroxyfnis intermit- tentem , adnotavit , qua pujlulas tnultas habuit comites. Nec raro acci- dit , ipfius febris tertiunae ficvitiam mitigari puftulis circa labia & genas erumpentibus. Neque tamen negaverim , aliquando fcorbutum e febri- bus male tractatis liafci polfe. Sennerttts tract. de" fcbribus lib. 2. cap. 18. p. 285 > idem in Saxonia adnotavit : Sape , inquit , accidit in hifce re- gionibus , ut in febribus diuturnis £«? tertianis , & quartanis , fcorbutut conjungatur. Materia enim febrilis & vitiofa , in vifceribus colleSia & diu- tius hterens , tandem difpofitionem fcorbuticam induit , ttnde febres curatu difficiliores redduntur , imo non curantur nifi fimul medicamenta , quttfcor- butus requirit , adhibeantur. Quamobrem & in hac femina antifcorbuti- corum diutius continuatorum ufu curationem abfolvimus. Hanc enim rnedendi methodum , & remedia fceletyrben corrigentia , expofcunt etiatn alii morbi , quibus fcorbutica acrimonia ineft.

eoN.

C O N S E C T. T H E O R. P R A C T. 75

CONSECT. VI.

Febres tcrthiia intermittentcs , praferthn illa , gw* nondnm perfctte

Juiuta ju/tt , J!f/>e pojl fe relinquunt aut fpafmodicas pafjiones ,

aut atoniam partium aiiquam.

THeoremntis hujus veritatem ex II & IV cafu fatis perfpicimus. ienex emm fpafmodico arthritico dolorc , vetula vero oedemato- fo . edum tumore , tanquam atonise fuccedentis indicio , polt accelfio- ne» febns confopitas , laborare cceperunt. tquidem febres , perfecte & tempeltiue foiutae, parum vel nihil incommodi poft fe relinquere fo- lent , led fanitati ih dies magis magifque mftuurandae apprime favent. Ubi vero febres intermittentes aut neglectae funt , & jufto diutius pro- trahuntur , aut prsemature fupprimuntur , aut alia ratione incongrua, qu* robori corporis vifcerumque integritati obeire polfit , turbantur ; hecelfe eft , varia fubfcquantur incommoda. Febrilis enim materia , qu?e neque fatis excodta & emendata, neque fufficienter excreta , fed ex par- te quadam intus retenta eft , non poteft non temperiem humorum par- tiumque nclionem naturalem pervertere, magnamque fanitati labem a£- fricare. Notatu dignum eft, utrofque iftos aegrotantes aetate provecfti- ores & declives jam extititfe. Senilis enim aetas hifce malis magis expo- iica videtur ideo , quia minus idonea eft , quae frequentes febrium ifta- rum infultus fine damno fuftinere pollir. Sicuti enim fenes rarius inter- mittentibus febiibus afHiguntur •, ita faepe iifdem gravius labor.mt, quam juvenes & viii ?etate juniores. Teftantur illud febres comatofae tertianae , quibus fenes non raro e vivis ertpiuntur^ nili tempeftiue iifdem occur- ratur > iiquidem pernitiem earum methodumque fanandi celeberr. Wer- ihojius in eleganulfimo de febribus tractatu expofuit. Humores enim ie«. num cralfi vifodique ac fcorbutici minus apti ad iteratas febriles inter- mittentium coctiones & excretiones ; deb le vero eorum genus nervofum hiotibus iftiufmodi repetendis haud adeo accomnodarum eife videtur, quin debiluatem infignem ex frequentibus illis infultibus recipiat. Cum «nm vehementes motus foafmocfici , inter quos etiam febriles accellio- nes refpeccive pertinpnt , notabileni faepe atoivam poft fe relinquant j mirum non eft , ceilante intermittentium tumultu , non leves atonise nutus obfervari. Ita non tantum lalfitudo , inappetehtia , pallor faciei > dyfp.piia, ingenii tarditas , excretionumque fegmties aliquandiu rema-» nent , ied etiam pedes cedematofo tum<>re , ceu in vetula ifta faclum, implentur. Poftremum hoc fymptoma non tam corticis Chin^e abufui , quam aliis potius c uifis adfcribendum eife , vel inde patet , quod femi- na illa nondum de «.ortice Peruviano quicquam alfumferat. Majore jure •shi culpam cedcmatis rejicum in niiniam aquarum ingurgkationem , qua

K s fi-

75 KASTENHOLTZ,

fitim aeftumque febrilem reftinguere geftiunt. Sicuti autem non omni* bus exceflus in potu oedema infert; ita fenes magis luijufmodi fympto- rnati obnoxii eife folent. Hi enim facile vifcerum atoniam & tardiorern, vafculorum ofcillationem experiuntur , magifque proclives ad oeJemata eife folent. Quodli tamen purgamia, utpote qux tumorem pedum iti vetula fuftulerant , una cum digeftivis & roborantibus propinentur, fe- rum illud vappefcens , in pedibus ftagnans , cito educitur. Ex illorum enim remediorum erfedu patet , atoniam febri fucccdentem evanuiife , poftquam motus vaforum ofcillatorii a ftimtilo catharticorum & robo- rantium aucli , humores vero exinde aequabilius agitati , alterati , at- que excreti fuerant. Satis ex his perfpectum elfe exiftimo , a onhm fe- bres ceifantes aliquando fequi ; fupereft, ut comprobem , interdum fpaf- modicos arfectus in aliis fupervenire. Si morbos, febribus intermittenti- bus fuecedentes , antea in confe&ario I recenlitos , perluftramus , non paucos , qui huc referri poifint, inter illos reperiri intelligimus. Unum ialtem hic recenfebo dolorem vagum arthriticum artuumque tremorem , tanquam fpafmodici morbi fpeciem , qualis fenem noftrum , cafu IV com- memoratum , poft febrim fuperatam graviter afRixerat. Quadfi vir ifte olim arthriticis vel haemorrhoidariis faltem paifionibus obnoxius fuiifet ; haud infolitum quid ipfi accidiife concederem , fi priftini reverfi eifent morbi. Quamvis enim folertiifimus febrium obfervator , Franc. Tort.a in thsrapeut. Jpeciali febriwn Lib. III. Cap. VII. p. 121 affirmet . ipfi rarius arthriticos dolores in febribus videre contigijfe ; attamen Ludov. Mer- catus , vir eruditione , experientia, & muneris dignitate prseftantiifimus, Lib. VI. de febrib. fidem facit , eos , qui articularem morbum pa:i func aifueti, febre detentos, arthiiticos graviifimofque dolores non raro ex> pertos eife. Adeo inter fe nonnunquam confpirant arthriticae pailiones & motus febriles , ut fefe viciifim excipiant. Ita laudatus Frid. Hof. fmannus , in Dilf. qua obfervationes pra<fl. circa febres tert. cxhibuit , p. 12, hiftoriam recenfet , huc vef maxime fpectantem : Vir , inquit, robnjiioris natura , podagrico ajfeStus dolore , pojlquam ab imperito homi- ne cataplafuiate externo fedatus fuerat , vel potius intro repercujfus , itt tertianam incurrebat , diris fymptomatibm Jiipatam , - - £«? perquam dignum hic notatu erat , quod fedata febre dolores ingentes ipfos artm per aliquot dies adhuc excruciaverint. In noftro vero febricitante citra praegreilam arthriticam difpofitionem , poftquam fola febris prscceflerat, & per ali- quot tempus cerfaverat , articulares dolores cum tremore membrorum fubito cruperant. Forte motus febriles , chinae corticis ufus opiti , cum tyrannidem fuam in partes internas exercere amplius non potuerint , ad externas difFufi , fub fpecie articularis morbi , membra convulfa fpaf- mis infeftarunt. Sicuti enim febres iftx levi de caufa recidivant, priC- tinofque motus repetunt ; ita refrenato paroxyfmo muifitans ille nifus por.uum fpaftico-febrilium , nervofo gerjeri adhuc Jnhaerens, & ex con-

fue*

C 0 N $ E C T. T H E O R. PRACT. 77

fuetudine febris diuturnae ferme naturalis fa&us , mutato nonnihil mor- bi khemate, aliquando in artus diftribuitur , non minus , ac ex colica ar- thricis , & ex fuppreflis partus doloribus tremor artuum in puerperis ac- cidere folent. ldem indicant medicamenca alimentofa & demulcentia , arthritidi huic oppofica. Jufcula nempe avenacea & brodia blando fuo deliuimento fpafmorum faevitiam placarunt , & reftituta inde humorurti temperie ac tranfpiratione cutis fimul ad fornacem continuata , curati- onem gblblverant, Quod reliquum eft , ex binis hifce cafibus mone- mur, ne febrim jam efFugiile vifam fubtuto negligamus , fed curatione iliam fecundaria profequamur , & attenti refpiciamus , utrum pathema- ta fpafmodica , an vero aconia faltem partium , adhuc reftet '( Cum enim utraque haec vitia non iifdem , fed fiepe diverfis , remediis debel- lari debeant > opus e{c, ut non modo febres fenum cauta ratione ag- grediamur, fed etiam provide diftinguamus , quibufnam fub finem mor- bi roborantia , an vero temperantia & antifpafmodica, exhibere conveniat ?

CONSECT. VII.

Quamvis interdum alii morbi alternatim cum febribus recidivent , £«f

vkijjim revertantur ; attamen non idem in omnibus nexus , nec

eadem medendi ratio , obtinent.

VArii faepe morbi cum febribus junguntur, vel faltem illas, modo fugientes , preflb pede fequuntur ; aft redeuntes iterum febres poft fe trahunt , & cura his alternatim miferos invadunt. Ita vero videntur mutuas adeo conferuiife manus, ut arcto vincuto connexi & confpiran- tes vix ab invicem divelli poflinc , & alter morbus pro alterius fucce- clentis cauu^a haberi , ideoque uno illorum penitus ablato , etiam alte- xius radices fimul evelli queant. Nihilominus tamen hafce morborum vi- ciftitudines non femper eundem nexum inter fe habere , inftituto exa- inine convincimur. Nonnunquam enim morbi junguntur febribus, qui aliquam cum his affinitatem habent, & mutua fibi invicem incrementa aut decrementa fuppeditant. Interdum autem tales febribus aflociantur pafliones, quae cum natura febrium nihil commune habent. Notum ta- men eft, ex quibufdam morbis tertiauas fubinde nafci , ex his vero rur- fus tam priores, quam novos , oriri ; alios morbos febribus fuperveni- entibus tolli ac minui » ex adverfo alios earum adventu exacerbari ; nec minus accidentia qusedam febribus remedio , alia vero incitamento , ef- fe. Ex his enim fatis patet , morbos , alternatim cum febribus rever- tentes , neque eundem inter fe nexum habere , neque eandem femper curationem admittere. Si enim morbi quidam rebelles , v. gr. epilepfia , icterus , hypochondriorum dolores , cachexia &c, a febribus tertianis accedentibus evidenter minuerenturj aut fi fcbres ab aliorum fympto-

K 3 ma-

78' K A S T ' E N H 0 L T Z ,

matum , fsepe fuliibrlum & criticorim , v gr. X diarrhoce vel vomitus

accelfione, vel ab exanthematum puftu1arutn.jue erwptione, ceilarent \

fane haud prudenter agerent, qui morbum hancce falutarem , r-ceii9

adventantem , praemature & fubito fupprimerent; quoniam uut prnr,

aut aius quidam , graviorque morbus Gerto reverreretur. Ex adverfo ,

fi febris tertiana , morbo euidam fupeiveniens , hujus pemiciem inten-

deret ; impium foret , ifti diutius jufto indulgere , dubiamque febris fa-

lubritatem fruftra , vel majori cum periculo vir<e, cxfpedtare. Praeliba-

tis hifce, quid de febrientibus noftris fentiendum iit , nunc liceat bre-

viter exponere. Si ad cafum II revertamur , cedema pedum febrim ter-

tianam af quoties ceffantem fequtbatur •, eodemque funaro , febris vic f-

fim redierat'; hac denuo fubacta, cedema rurfus fuccreverat. Puer aU-

tem , dsi quo hittofia III loquitur , toties magis inflari ccepit , quoii-

es primum febris imminuebatur ; & vicilfim ventre detumefcente , fla-

tibufqie difculfis , febre gravius affectus efh Difpar ratio mihi videtuf

intercedere inrer utrofque morbos , mutuo cum febre repetentes. Cer-

tum quidem eft , cedema ex febre prregrelfa natum elfe ; urpote quod

{ymptoma febribus int.ermittentibus , modo ceifumibus , non raro fucc?-

dere novimus. An vero febris ab cedemate renata lit '< id abfolute af-

firmare non aulim. Kquidem , li cedema ab externis repellentibus ver-

fus intema retropulfum fuiifet , fo fan febris recurfui anfim dare potuif-

fet. At vero , cum ferum cedema ofum opc remediorum fupra nomina-

torum futis alterutum , arque per alvum & urinam excretum (it ; im-

mcdiata & materitlis febris redeunt!s cauifi non tam in cedemate, quairi

in puig.mtibus adhibitis, & in vifcerum Lbe profunda , (qu?ejam lert-

tam tabifxamque intulit , ) quserenda elfe videtur. Quod enim purgan-

tia , pr<ifertim valentior.i , iiuermittentes % cortice Chinre fopitas , fa-

cile refufcitent , lapius compera res eft. Irricitione enim fua , qua vil*

los inteftinales vemcunt , & ad motus tam fecrecorios ; quam excreto*

rios , accelerandos exlt mulunt , purgantia fucile febriles motus , adftriri-

gentibus vix refrenatos , hubenis per ufum aperientium & drafticoruni

rurfus laxucis , denuo concifare , & ita mediate febrim revocare valent.

Quamvis autem hac ranone febris ex oedem.re fmato mediate revivi-

xerit ; hoc iplum tamen cedema non in culpa immediata verfttur j ob

quam febris reverfa llt; nec opus eft , tit femper febris poft ufum pur-

gantium , removcndo , cedernati deftmatorum , revertatur. Quanquani

criitn nonnulli , qui fepe experti funt , purgantibus poft febres modo

fopitas exhibitis , paroxyfmos rcvoc.ir' poife * ipfis laxantibus chinata rC-

media interponant ; atramen alii felicem & durabilem febris curationem

fuft m elfe judicant , fi , celfmte febre , laxantia adhbita paroxyfmum

haud ru.fus invitaverint. Equidem ex alteia parte calor febnlis , repe-

tito acccnfus, nd dilfipationem & attenuatiouem feri ccdematoli aliquid

confetre, & ita febris limul cedemati remedio elfe polfe videtur ; fiqui-

dcm pedcs redcunte fcbre dcuinmerant. Dubito tamen , an fo!us fuifc*

C O N S* E C T. THEOR. PRACT. 79

cfiTetcalor; nifi digeftiva, aperitiva , & laxantia fuiflent prsemifla. Sac- pe enjm cedema & afcites febrim comitem h bem , qua tamen ferum hydropicum minime abfumitur. Ita vero neque fibris cederna , nrque vcifhm hoc illam, penitus & perfe&e abftulic , aut abfoluta quadatn necelTuate poft fe traxit ; nifi aliae cauflae interveniflcnt. Kam , ficuti fupra monui , haec femina , utpote in cachexiam & tabcm ]am inclinans, tantam vifcerum abdominalium labem fine dubio conceperat , quac & febris , & cedematis, recurfui occafionem dederat. Si vero ad puerura iftum refpiciamus , febris potius remedio efTe pote at obftructis abdomi- nis vifceribus , quae caufam fcbri fuppcditaverant. Hanc itaque fuppri- niere febrim haud opportunum fuiflet , ante quam apcrientibus & inci- dentibus vifcera referata, & laxantibus primae viae repurgatae fuiffent.

CONSECT. VIII.

Ventris pofi cibum affumtum inflatio dyfpepfw & acefcentia prater-

mturalis efi criterium.

PUer idem , de quo cafus III agit , ftatim a cibo fumto magis infla- ri ccepit. Hujulmodi inflatio partim a fermentantibus cibis , par- tim a fpafmis duodeni & ventriculi , pendere folet. Sanus enim ho-mo, & qui perfe&a ventriculi digeftione g-iudet, a cibo modico & falubri non inflatur. Ubi vero digeftio vitiaca , & inprimis acefcens cruditas prae- fens eft , frequentes accidunt inflationes & eructationes. Acidam enim faburram , in hoc puero adfuifle , partim ex praegreflb panis crudioris acidique abufu , partim ex ipfa poft cibum inflatione & tumore abdomi- nis cacochymico , colligimus. Alimenta enim , prsecipue vegetabMia , ea- que hume&ata , accedente tepore caloris , qualis in ftomacho eft , facile acefiunt , nifi acefcens ifta fermentatio impediatur interventu aliorum li- quorum, qui refolutioni ifti acefcenti , fermentanti, & aeiem copiofum eructanti, natura fua refiftere valent. Hunc in cenfum veniunt bilis , menftruum ventriculi , & fuccus pancreaticus , utpote qui liquores , ri- te conftituti , oxyregmiae potentiilime refiftunt. Ubi vero menftrua ifta, ob vitia vifcerum hepatis , lienis , pancreatis , & tunicae glandulofo vil- lofae ventriculi , non rite parantur, tbi digeftio corrumpitur , cruditas nata ftomachum & duodenum irritat, unde fpafmi , faburram tetinen- tes , &, quo minus hsec deorfum excernatur , impedientes eveniunt , qui fpafmi fimul augentur a circulo fanguinis inzequa'i per v.fcera abdo- minis infar&a, eoque in vena portae rerardato , & ftomacho ac intefti- nis molefto, utpote faepe febrium & fpafmodicorijm arfedluum incitamento.

CON-

80 KASTENHOLTZ,

C O N *S E C T. IX.

Febres tertiana dependent poti/Jimum a mottt elajlico & vitali , fpecifice £«f

determinate alterato.

QUemadmodum naturam morborum prsecipuC ex eorum phsenome- nis cognofcere & dijudicare poffumus: ita quoque febrium dirle- rentias ex iifdem vel maxime eruere valemus. Quodii itaque fymptoma* ta febris tertianse intermittentis tam cum aliis morbis •> quam cum re\U quis intermittentium fpeciebus , comparamus ; ftatim intelligimus , fym- ptomata tertfmae non tantum ab aliis. morbis, febre c.irentibus, longif- fime recedere , led etiam ab aliis febribus , tam contmuis, quam inter*- mittentibus , non parum difcreoare. Quamvis autem tertiana tam ge-» neratim , quoad commun a fbrium accidentia , cum omnibus febribus; quam fpeciatim , quoad fpecialia intermittentium fymptomata , eiam cum aliis intermittentibus con\eniat : attamen prxcipua qusedam in teitiaris even unt phaenomena , q »bus a reliquis diltinguantur. Nam refpe&u (i) originis & modi , quo fiunt , 1, latione repetitionis & duratio- nis , (3) item effedtuum & fymptom.itum quorundam fuccedentium , (4) gradus, vehemenfse & periculi , & denique , ( S ) iniuitu metho- di medendi , tertianarum ph?enomena non perfecle nec omnimode currt ceteris intermittent bus confentiuiit , fed in flngulis iltis condiciombus fsepe praecipui quid habent. jam autem pro certo ftntutum eft , actiones phyficas ref ondere fuis cauffis, & mutatos rerum efleftus ex mutatis eorum cauifis fequi. Nec omnino negandum , febrinm accidentia e nu- mero effecluum refpedive phyficorum excludi haud poiTe. Hinc rationi confentaneum eft , ftatuere , tertianam qiioque ex peculiaribus & fpeci- fkis cauifis pendere , ob quas nullus alius rnorbus , nifi eadem tertia- na , nafcatur. Certum autem eft, plerofque morbos , praefertim eos , qui fponcanei , feu naturse humanae viribus excitati fuut, e regulis quibuf- dam , naturse humanae competentibus , originem fuam trahere. Regu- larum autem eirum non ultima , quse tam in ftacu nafurali, quamprse- ternaturali , valet, fequens eft : rtos ex iifderrt , quibus vivimus, CaUU fis , re&e difpofitis , bene valere ; ex iifdem vero turbatis vel aluratis* morbo corripi ; & tandem ex iftis prorfus fublatis nos demum mori. Vi- deamus itaque , qusenam praecipua vitse & fanitatis cauflii lit ? Hanc iri scquabili , temper.ito , & conveniente rirculo fanguinis, excicato a le* gitima acft'one folidorum & flnidorum corporis humani , rtimirum irt quantitate , qual tate , & niotu utrorumque intcr fe proportionata , ceii in motu vitali & elaftico rite confpirantibus, ponendam eife, ratio fua- det. Cum itaque febris fpeciaM modo ab eo ordine rlatUraH defleftat ; fequitur, tertianam irt frtorn vitali & claftico partium corporis noftii, 8i in circulo fanguiivs , f|>ecirice & determmate alteratis , quasrcmlam elfe, idcoque fieri , ut mutatis his caufis etiam tertiana mutefur , adeo ut ali- quando in contnuam , ardcntem , malignam , iliterdum vero in alhim .cbronicumque moibum, curweiti poiilt. C U N-

C O N S E C T. THE^OR. P R A C T. 81

C O N S E C T. X.

Lajjitudo , poft tertianam finitam diu remanens , fufpe&a eft , aut de febris recurfu * aui de morbo alio fuperveniente.

MOrbi:; pcrfc<fte judicatis , humoribus attcmp*ratls , i npuris vcro cotfrs & excretis , & scquilibrio virium inter folidas & fluidas par- tes reftitmo , vigor, corporis & uclionurti alacritas fucceilive red;re folent. LaiTitudine autem poft moibos jufto diutius protracta , tnnum vitalem & elafticum nondum imegre reparatum , fed adhuc impeduum , ideoque morbis provocandis opportunum , fupereife judicamus. Si ad febricitan- tei loftros refpicimus , languor , fuperata febre iis diutius inharrcns, ma- lus extiterat numius , & vel redeuntem febrem, vel alium morbum oftla pulfajntenr., indicaverat. Vere rcdeque Hippocrates ophor. S- fc$- 2. noti modo gcneratim : lajjitudines , inquit , fpontanea morbos denunciant ; fed etiam in ijbro de judicationibns inter alia morbi mox redituri figna, folu- tum eorporis robur , omniumque membroruni dolorem , feu laffirudinem moleftam , numeravit. Sicuti enim fubitanea & enormis lailimdo faepe mor- bos prxfagit malignos , ita Sim. Pauli Tr. defebr. maiign. §. 14. & Franc. Rubetis in no&itrn. exercit. 6. & 22. adnotarunt , poji intenfiorem lajjitudi- ftem infebre tertiana , malignam £<v dttplicatam febrim eveniffe. Si itaque lafli» tudo gravior poft tertianam remaneat , indicat , aut caulfam febris nondum funditus fublatam , aut vires adeo fradlas eife , ut fanitati confervand;s fint impares, aut denique cauflam aliam latere , quae reparationem virium im- pediat. Has ob cauifas , filente licet febre , neque medicum , neque se- grotum , fecurum effe decet , fed potius remediis tam diaeteticis , quam il opus pharmaceuticis , infiftere , donec laflitudo infolita penitus evanuerit.

CONSECTARIORJJM RELIQUORUM SYLLOGE.'

EQuidem plura haberem confe&aria , ex caGbus iftis ducenda , quse uberiorc illuftratione magis confirmare poifem. Verum , ut brevitati ftudeam , ea faltem nominaife fuflriciat.

I. Cephaialgia tertianarum minm pericuiofa , quam acutarum £«? malignarum

febrium , quia illa potijjimitm per confenfum e primit viis orititr.

II. Veficatoria infgnem ufum habent in continuh , delirio ingruente.

III. Salia digejiiva polychrejia quidem, fednon omnibtfs congruentia.

IV. Delirium , cum cardialgia alternatim invadens , iu tertianh plurimwn fympathicum e Jiomachi cruditate.

Bijput. Medico-lJr*3. Tom. V. L V. lp

(82)

y. IpeCacuanha , ob vim aromaficam , nmior & tutior in febribm , quant tartarm emeticus , quifdpsfpafmum ventriculi graviorem , acerbiores ir- ritofque vomendi conatuf, & cardialgiam poft fe trahit.

VI. S-epe febrii accufatur , ceu caufa pathematum & morborum fupervenieu- tium , cum potim vel dUta negle&a , vel incoucinna medicatio , noxa in- tulerit.

VI I. Oedema febribm fuccedens piirgantibm facile cedit.

VIII. Epithemata tepida, epigajlrio impojita , fpafmos febrium cardialgkos & fiatulentos egregie demulcent.

IX. Febrh fepe remedio eji alik morbu.

X. Febrifuga chinata tam flatulentos , qnam febriles conjun&os , motm inter-

dum moderantur.

T A N T U Mr

.T. FRlpf

CLIV.

J. FRID. CARTHEUSER1

D E

FEBRIBUS INTERMITTENTIBUS EPIDEMICIS,

L> K 0 G R A M M A

Francof, ad Viadruoi ijtyl

C 85 )

IN plerifque Germanise tra&ibus hoc & prseterito anno de rtfra&ariis ac fsepe recurrentibus febribus intermittentibus multas multorum querimonias auditas fuifFe , & etiamnum hinc inde audiri , medicos practicos latere nequit. Non vulgares profeclo has febres funt , uti aliqui , tritse duntaxat methodo adfuefadi , autumant , fed jure ad epidemicarum clafTem , nifi omnes , certe tamen quamplurimse , re- ferri merentur , & longe aliam ideo , quam ordinarise, ob genium fuum , atque originem p'ane fingularem , medelam poftulant. i Cla- rius, quod fpero, mSmorata ex brevi originis , fymptomatum , atque cauffaruni contemplatione ac comparatione, quam protinus fubjungam , patebunt. Vulgares febres intermittentes, live fint quotidianse , Gvq tertianse aut quartanse , cruditatibus , nunc pituitofis , nunc mucidobi- liofis , nunc tenacillimis pituitofo- acidis, in prima culina coacervatis , natales fuos prsecipue: debent: Impura h?ec colluvies , cujus genefi va- rii errores diaetetici circa alimenta , adfectus animi , prsefertim iracun- «lia, terror, & mccror, aliaque occafionem prsebent , perenni ipfius ven- triculi & inteftinorum a&ione fenfim refoluta ac mobilis reddita, fuccef- five , nifi tota , quoad notabilem tamen , immo maximam partem ad fanguinem & lympham tranfit , eorundemqtie fyftafin naturalem mifcela fua corrumpit, & folidas quoque partes nervofo- membranaceas contU nua preffione , & iterata vellicatione , quoties fcilicet , mole magis ma- gifque aucla , in tubulis capillaribus fubfiftere, & circuli libertatem fuf- flaminare incipit, ad contractiones , folito vehementiores , adeoque fpaf- modicas, impellit : Hinc aliter omnino fieri nequit, quin auctiori & celeriori huic contractioni primo violenta cruoris ex peripheria corporis ad centrum , feu ex vafculis capillaribus ad canales majores preflio , ei- demque protinus fociata horripilatio , nonnunquam fatis diuturna , tan- demque, hac cefTante , per corpus univerfum non fanguinis folum , fcd cseterorum pariter humorum circuitus impetuofior atque velocior , cum notabili ac prorfus prseternaturali caloris incremento, uno verbo , fe- bris fuccedat, tamdiu neceffario perftverans , ufque dum translata & dif- feminata materiae obftruentis , prememis , vellicantis , portio iterum ex- cuffa, in motum reda&a , & poft ftifficientem refolutionem, cui motus febrilis egregie velificatur , per eribuurn cutis & vias urinarias exclufa fuerit. Pera&a hac excretione , temporuriEequsedam turbarum fenfibilium inducix, pro differenti adducendse macerise folubilitate , nunc breviores, nunc longiores , notantur : Tempoiurise, ir.quam , induciae; toties quip- pe novus paroxyfmus redit , & memorati igniculi febriles, pvsevia hor- ripilatione , rurfus in fangtiine accenduntur , quoties fufficiens iterum ac liova materise inimic.sc nioles ex primis viis ad liquida circulantia tranf-

L 3 miifa

8$ C A R T H E U S E R,

milfa fuit- Qjare , quo major etiam Lburrje ia prima culina collectio eft , quo mag s praeterea ventricuU & inceftinorum conjuncta inbeci!- litas novarum cruditatu n geneli faver, eo diutius quoque defciipta luditur tragsedh. Ec inde pariter cuivis facile perfpicere licec ratio- nem , cur pra&ici rationales , vulgaris febris intermittentis curarionem fufcepturi , magis de minera febrili prxparanda , fomiteque fubcrahen- do , quam de ipfo motu febrili , quem redte confuetum , & perfaepe fa'uberrimum , nacurae remedium judicant , fedando ac cohibendo folli- citi linc , cur in principio aliquamdiu incidentia , abftergentia , tempe- ramia &c. , deinde emetica , aut cathartica exhibeant , & cur tum demum , fi nempe , ob refrachriam morbi indolem , neceife lic , ad decantatiili- mi corticis peruviani, iimiliumque ufum confugiant , quando , vifce- rum obftru&ionibus referatis , & prima culina debite purgata , nih.il amplius , nili flacciditatis feu atonix emendatio , quam curcex peru- vianus , & hujus commatis reliqua conftringendo ac roborando prse- ftant , peragendum reftjc. Prolixius memorata ventilare , & quaevis momenta argumentis variis , a racione non minus, quam experiencia defumptis , corroborare poifem ac vellem , nifi hic fubfiitere memet, & febrium intermittentium epidemicarum originem , naturam , & cauf- fam diclinclam paucis quoque exponere , fcopus juberec : Cauifam vo- co diftinctam, quoniam unice ad eminentem deniicatem , fpiifitudinem, muciditatem , & fcoibuticam acrimoniam fanguins ac lyrnphx redit , adeoque locus natalis , & prima harum febrium incunabula neque in ventriculo , neque inteftinis , fed tti ipiis humoribus circulantibus qusc- renda funt. Altius igitur feu e longinquo , ex incongrua nmirum , & inimica atmofphserae conftitutione , tempeftatumque frequenti ac pror- fus tingulari viciifitudine annorum praecedentium prima ac vera depra- vatce hujus confiftentise atque temperiei origo petenda erit. Ad finem quippe properante anno fupra millefimum & feptingentiilimum quadra- geiimo feptimo per binos menfes tepida , nebulofa ac pluviofa tempe- ftas erat , quae , fibras relaxando , parcium folidarum tonum valde dc- jiciebat , & humonbus omnibus , ob circuli languorem , & fe & ex- cretionum imminutionem , non fpiifitudinem folum ac muciditacem , fed fcorbuticam quoquc acrimoniam ingenerabat. • Humidae huic ac te- pidae aeris conftitutioni fub initium anni fequentis repente gelu fucce- debat intenfiilimum , ad vernale ufque tempus fine memoranda propc- modum remiilione perdurans , quod nonnihil quidem , fibras laxas conltringendo , atoniam folidorum , neutiquam vero humorum vitia , emendavit, fed lymphae potius atque cruoris fpiilitudinem auxit. Fri- goris fevitiem, paucis interjecVs hebdomadibus temperatis , contra ver- ni temporis naturam , fat magnus excipiebat <e(tus , qui humores craf- fos , mucidis acribufque quifquiliis inquinatos, coramovere , attenuare,

t> E FEBRIBUS I N T E R M I T. 8?

&. i largioris tranfpirationis beneficio, dcpunre inc'pieb .t ; v:rum ,- cum fubito iterum afperiores v.-nti boreales fl ;rent , & fiigore fuo cx- lnlationem cutaneam , hacVmus largiorem , denuo fupprimer.nt , cccpr» lefolutio ac depuratio rurfus ceffabat , & reliclae partes , impurae, pi- tuitofe, acres, copiofitlimae, in tranfitu fuo ad corpons peripheriarf* tnaxime interceptse, in tubulis capil'aribus fubfiftere, eofdemque perti- naci inhsefione fua magis in dies magifque obftruere c< gebantur. Ad fummum tandem denfitatis , fpillitudinis & a-rimonise giadum cruor ac lympha pervenerunt , cum iterum aftus ingens ac vilde diuturnus in- fqueretur, & animantium corpora , qv.x , durante hac tempeibte ae- ftuofiffima & ficcillima , continuo ac forti fudore ferme diffluebnt, reliclis partibus impuris , tam promte ob craffiriem & acre iinem fe- qui , ac fimul exire nefcientibus, maximun feri dilucntis , ac contem- perantis jicluram facerent. Non mirandum haque fuit , quod , crcfcen- te in dies canalium obftruclione , aucta hoftili impuritatum fubfiften- tium , & pnflim firmius impadbrum preflione ac veilicatione , & fu- nefta imminente circuli humorum fufflaminatioue , tandem apud homi- nes , indicato fluidorum vitio eminentius laborantes , Lbris, fatis p'e- rumque vehemens , diuturna, atque rcbellis , apud alios intermittens lolitdria , fjcpius tertiana , quam quotidiana , & quartana , apud aiios doplicata , h. e. , intermittens, ac fimul continua fupervenerir. Confir- mant cauffam allegatam non fymptomata folum , fed lsedentia pariter atque juvantia : Apud fubjtcta enim quamplurima , intennittente in- primis continua correpta , frigus exiguum fuit atque breviflimae dura- tionis , infequens aeftus vero fatis fortis , & apud multos multafqne pa- tientes adeo diuturnus , ut poft primum fcbris infultum , & primam , eamque leviorem , horripilationem , recurrentium paroxyfmorum accef- fiones , modo regulares , modo valde irregulares ac. vagabundae , vix amplius attendi potuerint, novumque fupervenire, magis inquietudi- nis > anxietatis , & scftus incrementum , quam praecurrens horripilatio, monft averit. ./Eftui plerumque largi jungebantur fudores , qui aegros non parum quidem debilitabant , & fbiis lentefcentis fpeciem morbo conciliabant, fumme nihilominus neceffarii erant. Nam , quoties paul- lulum fupprimebantur , vel fponte etiam prorumpere ceffabant , apud aliquos leve animi deliquium fuperveniebat , apud fingulos anxietas cum fymptomatibus reliquis increfcebat , & natura protinus materi^e impurse excretionem per alia loca moliebatur : Et inde quoque faclum eft , ut apud nonnullos tuflis pituitofa , apud alios diarrhcca', - immo apud pau- cos parca qusedam narium hsemorrhagia accefTerit. Sanguis , vena ex- tractus , ordinario fpiffus erat , & muco adeo plerumque refertus, ut interdum magis pituita cruenta , quam verus fanguis e vena incifa ef- fluere videretur j interdum tamen fanguis fioridus, miniatj prorfus co-

loris ,

8S C A R T H E U S E R,

loris, obfervatus fuit, denfus nihilofecius , ad coagulum proniflimus , & fcorbuticis falibus fine dubio vatde impraegnarus. Urina , nunc au- raiui' fahem , nunc rubri faturatioris , nunc fufco - nigricantis coloris , admodum craffa erat , & poft moram aliquam copioTa recrementa , vel albicantia ac mere mucida , vel mucido - lateritia ad vitri fundum depo- n.bat. Larga hacc impuritatum per vias urinarias excretio apud multa fubjedla per aliquot interdum hebdomades citra intermiflionem perdura- vit. Nonnunquam, rarius tamen , hinc inde tubcrcula purpuiata, & maculae fcorbuticse in confpeclum venerunt , quae diu tamcn in tuper- ficie perfiftere renuebant , fed poft modicum temporis intervallum ite- rum difparebant. Venaefe&io , ante primum morbi accefium inftstuta , multis profuit , poftmodum vero , febre nimirum jam prxfentc , ad- miniftrata , nihil emolumenti attulit , fed criticas excretiones aliqu.n- tulum potius turbavit. Emetica & purgantia , quae ih vulgaribus fe- bribus intermittentibus , prsemifla cruditatum prseparatione , locum in- veniunt, immo inter bona omnino ac neceffaria remedia militant , plus nocuerunt , quam profuerunt , quum materiam febrilem , per maffam humorum unice diffeminatam , minime valucrint eliminare , fed, liqui- diores folummodo fuccos educendo , fanguinemque exagitando , seftui augmenta dederint. Idem de tincturis amaris , aromaticis & quibufvis aliis medicamentis calidioribus , nec minus de famofo cortice peruvia- n©, dicendum venit. Cortex hic , quod fupra pridem retuli , ob ter- reo - refinofo- gummeum principium amaricans & aufterum , blande ro- borat , & valide inprimis conftringit, adeoque in vulgaribus , iifque refractariis , febribus intermittentibus , praemifljs tamen prsemittendis , ad robur primsc culinse reducendum , tuto in ufum vocari poteft , ia epidemicis vero , de quibus hactenus diflerui , nullum plane locum in- venit , fed oblatus perfscpe vires veneni exercet. Qiiid fibi enim fibra- rum ac tubulorum conftrictio vult , quando humores , hinc inde pri- dem fubfiftentes , & incarcerati quafi , periculofas vaforum , priiefertfm capillarium , obftructiones pariunt i Nullam profedo ufus rationcm hic invenio , & iterum proinde iterumque pronunciare audeo , corticem hunc in defcriptis fimilibufque febribus non falutare , fed va'de noci- vum remedium effe , quoniam fcilicet , tubulos coarctando circuli li- bertatem magis turbat , neceflariam faburrae refolutionem & excretio- nem cohib^t , vaforum ac vifcerum obftructiones auget , & prava pa- themata , febre longe graviora , ominofam videlicet verriginem , c.i- pitis ftupiditate , & vifus obfcuratione plerumque ftipatam , afthma cum vehementi pectoris conftriclione , anxietates prsecordiales , tumores vi- fcerum imi ventris , oedemata membrorum &c. producit. Nonnulli qui- dem ad experientiam provocabunt contrariam , &, quum ufum hujus eorticis femel vel aliquoties innecuum invenerint, prxdidis ferio con-

tradicere

DE FEBRIBUS INTERMIT. 89

fcradicere non dubitabunt. Sed hifce refpondeo , febres , quas corticis eh.nae ufu feliciter proflbgarunt , non defcriptas epidemicas , fed inter- mirentes vulgares , fuilie, & (1 forfan fuerint , fanitatis labem , nifi protinus, ob fingulare naturae robur, fucccflerit , fuo tempore certif- fime infecuturam e(Te. Quod me attinet , nunquam hoc remejium. in febiibus hifce adhibui , fed eafdem aeque ferme , ac mere conti- nuas , tractavi , & diluentibus inprimis , temperantibus , blande relbl- ventibus & diapnoicis , quibus lubinde leniora roborantia , nec mi- nus , febrili nimirum faburra fimul in primis viis hofpitante, vel illuc quoad partem critice translata , laxantia interpofita fuerunt , cruoris ac lymphae refolutionem , & refolutae impuntatis excretionem per viag con- g.ruas promovere iatius judicavi. Methudum hanc , quam attenta ori- ginis , naturse atque cauffk fpecifk?s confideratio fuadebat , poftea ple- rorumque etiarn, immo , fi abfque arrogantise nota licet dicere , om- nium , quorum cura mihi tempeltive fuit demandata , qnique praefcrip- tse vivendi normae decens praeftiterunt obfequium , felix reftkutio fa- ds comprobavit , ita, ut aliis quoque eandem commendare , nullus dubitaverira.

f I N I S.

pifput, Medko-Fra&, Tom, V> M

( So)

CAROLI

€ L V.

CAROLI GIANELL

D E ADMIRABILI IPECACUANH^ VIRTUTE

1 N CURANDIS FEBRIBUS TUM AUTUMNALIBUS,

TUM LENTIS, TUM ALIIS SIVE CONTINUTS, SIVE IN TERMITTENTIBUS, SEDEM IN PRIMIS VIIS HABENTIBUS. Patavii 1774*

M %

Q

(93 )

Uod in Mechanicis evenire folet , ut invento aliquo inftrumento pro unius rei commodo , poftea ad aliarum rerum utilitates extendacur, id identidem in medicina facienda evenire obfervamus. Nihil enim eft fi- rnut inventum , & perfectum , & cum proprietas , & medicimentorum vires non nifi poft repetitas obfervationes , & experimenta detegantur , e-venit farpenumero , ut majora remedia ad novos ufus quotidie exiendan- tur. H<ic certe , ut reliqua omnia Glentio prjetermittam , hifce noftris pofterioribus temporibus in radicis ipeccacuanhae u!u comprobatum eft , quae ad dyfenterias vincendas prius invenca , poftea in languineis fluxibus tum pectoris, tum uteri curandis ufurpata nunc temporis pro uno , op- timo , conft<ntiiiimo , & omnibus aliis anteponendo remedio , aliquan* do tamen rh.ib.trbaro iri confortium arceifito , in curandis febribus tum autumnalibus , tum lcntis , tum aliis five intermittentibus , (ive conti- nuis fuum ignem in primis viis habentibus, & quae aliquando Kinie Kinse ufu aut non cedunt , aut recidere foleut , fi verse morbi pathologiae fi- de<> , & racioni , & -quotidianae experientise adhibenda fit , proponitur, exhibeturque. Equidem fcio a medicis emunctae naris in ufum quotidie revocari ipeccacuanhae radicem in febribus tum intermittentibus , tum continuis , nec non etiam in putridis malignis cum exhantematibus ; at in folib fnpra recenfitis rcmediis totam harum febrium curationem conli- ftere , a nemine alio , quod quidem fciam , propofitum fuit. Exhbetur haec radix in aquam infufi mane partitis vicibus ^ jejuno ftomacho ad plures dies , & poftqiiam bene interiores ventriculi , iiueftinorum , me- lenterii , aliarumque partium vitiofi humores purgati funt , ii febres non cedant , ad ihabarbarum fit tranfitus , quod iingulis ; vel ahernis die- fous , vel ante prandium , vel quatuor horis a ptandio exhibendum eft , & neque tutius , neque ficilias , atque jucundius curatio ulla inllitui poteft.

Verum enim vero , ut hujus thcrapejse rationalis fundamentum penitus oognofcatur , eft altius harum febrium puthologia inquitenda. jfcftivis tem- poribus urente firo majores fiunt exhalaciones , & vapores. Nam radio- rum fo'ar um percuftionibus aquese & cum aqueis carnofe particuke in arera feruntur , qtiae denuo ob earumdem pondus , praecpue fi fimul jun- g-miur , in terram relabuntur , & per os cum faliva ingefta ventriculi » & inteftinorum excretoria vafa , atque eorumdem fuccos infarciunt. HinG foccorum craifities , tenacitas , lentorque generari incipit , qui quotidie incrementa fufcipit ex vinorum aciditare , ex aquarum impuritate , ex eiborum tenacitate , & ex fructuum fugacium fupervacanea humiditate» Interim chylus impurus reddi:ur , & bilis , Pancreatis , & inteftinorum glanduktrum vires enervantur, ex quibus vitiofi humores producuntur »

M i qul

94 G I A N E L L A ,

qui per galaxiam cum fanguine incipiunt commifceri. Quoufque tameri calor , & temporis xquabilitas perdurat , & cutis pori aperti funt , & vegetior natura permanet, fufcepta a cruoris maifa vitiofa excrementa per aequabilem perfpirationem eliminantur. At adventante autumno mo- do calor , modo frigus fupervenire incipit , anguftiores fiunt pororum tranfitus , glutinofa , & crafla retinentur , & vafbrum ftipationes fiunt, quia manantia corpufcula , ut inquit Celfus , per invifibilia foramina fubfiftendo iter claudunt , unde fluidorum malfa ponderofior fadla vitia- tur , virium languor incipit , oris amarities moleftat , perturbantur fomni , & fames perit ; quae omnia fympiomata majorem fomitem pof- funt fufcipere ex diminuto tunc temporis folis calore , qui cum vim non habeat aut in altum tollendi , aut diifipandi terraquese molis impurita- tes , in caulfa eft , ut iftse cum aere falivam inficiant , & cum faliva , ut ita d.cam , fermenta omnia. Porro hifce in febribus tum plus in corporis peripheria excitatur crudorum vaporum , quam diifipari poifit, tum plus crudorum humorum in ventriculo gignitur , quam concoquitur. Hinc aegti anxii fe fe per lectulum jadtant , neque uno loco quiefcere pof- funt. Et quia ventriculi tunicis mala quxdam qualitas infixa eft , faepe etiam vomitus in paroxyfmis excitatur. Non raro etiam ob fummam hu- morum tenacitatem diu perdurant , & fudores remittente febri erum- putit., qui licet videantur judicare morbum , nihil tamen decernunt , quin imo longiores febres in ipfis fudoribus evadunt , prcecipue tamen fi aer humidus fit , qui cutis poros cum infarciat , & Atmofphaeram ieviorem reddat particulis nitrofis ab aqueis , & fulphureis corporibus plurimum occupatis , fanguinem fere vapidum reddit , corporis fibras laxat , unde vires fiunt languidiores. Quibus accedunt lienis , & hepa- tis obftructiones , & urinse craiTx cum fediminibus. Febres hae aliquan- do intermittentes funt , & ut plurimum tertianae duplices , aliquando femitertian3e , & aliquando continux continentes , remittentes tamen , qux laticse dici poifunt cum Avicenna , ob occukam , quam fervant , acceifionem. Et licet Ballonius diftinguat febres in venofas , & in ga- ftricas , id eft in febres , quae vitium venofi generis fequuntur , & in febres , quse a vitio humorum in ventriculo , in inteftinis, mefenterio- que contentorum producuntur j hse febres de quibus nunc loquimur , mixtse ex utrifque appellari poffunt , cum univerfalem tum fuccorum primarum viarum, tum venoii generis corruptelam fequantur.

At fentio nonnullos me cornpere , quia harum febrium fomitem in tam univerfali humorum corruptione conftituo. Nam a Willifio cul- patur tantum vel acris , vel acida fanguinis diathefis , quae chylum , feu fuccum nutritium non fubigit , fed in materiam , quae quotidie ebuilit , tranfmutat ; a de le Koe Sylvio fuccus tantum pancreaticus , qui fcilicet in dudibus pancreatis lateralibus obftrutftis moram patitur , &

acet

DE ADMIR. VIRT. IPE C C A CU A N HiE. <??

acefcit , mox , obice fuperato, intra duodenum una cum bile seftuat , & in fanguinem per chyli femitam periodice afcendens febriles paroxyf- mos inducit ; a Fernelio vero in Pancreate & Mefenterio febrilis ignis ft<ibilitur; & tandem a multis pradticis exiguae molis fermentum febrile efle aiferitur , quia evincitur cortice febrifuga , qu»; aliquando abfque<